ΟΡΙΣΤΙΚΕΣ ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ
• Είναι οι αντωνυμίες που χρησιμοποιούμε όταν θέλουμε να ορίσουμε και να ξεχωρίσουμε κάτι από άλλα του ίδιου είδους [Σημείωση: οι Κλαίρης και Μπαμπινιώτης (2005) τις κατατάσσουν στις αόριστες αντωνυμίες].
• Οι οριστικές αντωνυμίες είναι:
ο ίδιος – η ίδια – το ίδιο, π.χ. «Θα πάει ο ίδιος (και όχι κάποιος άλλος) να το φέρει» και
μόνος – μόνη – μόνο, π.χ. «Το έκανα μόνος μου (και όχι με κάποιους άλλους)».
• Συντακτικά λειτουργούν ως ονόματα (Θα πάει ο ίδιος) ή επίθετα (Θα έρθει ο ίδιος ο πατέρας μου).
ΑΥΤΟΠΑΘΕΙΣ ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ
• Είναι οι αντωνυμίες που δηλώνουν πως το ίδιο πρόσωπο ενεργεί και το ίδιο δέχεται την ενέργεια.
• Σχηματίζονται με το όνομα εαυτός και τους αδύνατους τύπους της προσωπικής αντωνυμίας μου, σου, του/της, μας, σας, τους, αναφέρονται και στα τρία πρόσωπα και έχουν μόνο γενική και αιτιατική πτώση.
πρόσωπα ενικός αριθμός πληθυντικός αριθμός
α΄ Γεν. : του εαυτού μου
Αιτ. : τον εαυτό μου Γεν. : του εαυτού μας ή των εαυτών μας
Αιτ. : τον εαυτό μας ή τους εαυτούς μας
β΄ Γεν. : του εαυτού σου
Αιτ. : τον εαυτό σου Γεν. : του εαυτού σας ή των εαυτών σας
Αιτ. : τον εαυτό σας ή τους εαυτούς σας
γ΄ Γεν. : του εαυτού του / της
Αιτ. : τον εαυτό του / της Γεν. : του εαυτού τους / των ή των εαυτών τους / των Αιτ. : τον εαυτό τους / των ή τους εαυτούς τους / των
• Έχουν τις συντακτικές λειτουργίες του ονόματος, οπότε μπορεί να είναι υποκείμενα (Ο εαυτός του μόνο τον ενδιαφέρει), αντικείμενα (Κοροϊδεύει τον εαυτό του), κατηγορούμενα (Είμαι ο εαυτός μου), εμπρόθετοι προσδιορισμοί (Καυχιέται συνεχώς για τον εαυτό του).
ΕΡΩΤΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ
• Είναι οι αντωνυμίες που χρησιμοποιούμε για να ρωτήσουμε κάτι (για να δηλώσουμε την εστία της ερώτησης).
• Ερωτηματικές αντωνυμίες είναι:
Το άκλιτο τι (Τι κάνεις;).
Ποιος – ποια – ποιο; (Ποιος θέλει να απαντήσει;). Σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμοποιούμε για γενική του ποιος και τη γενική τίνος; (Τίνος είναι η τσάντα;).
Πόσος – πόση – πόσο; (Πόσο κάνει;).
Ρόλο ερωτηματικής αντωνυμίας έχουν και ορισμένες περιφράσεις με το άκλιτο τι (Τι είδους έργα σου αρέσουν; / Τι λογής άνθρωποι είναι αυτοί;)
• Συνήθως μπαίνουν στην αρχή της πρότασης. Ενδέχεται, βέβαια, να προτάσσεται πριν από αυτές κάποια λέξη ή φράση, η οποία δηλώνει μια γνωστή πληροφορία (Την απάντηση ποιος θα τη δώσει;).
• Χρησιμοποιούνται και στον πλάγιο λόγο για να εισάγουν πλάγιες ερωτηματικές προτάσεις (Μας ρώτησε ποιος θέλει να απαντήσει.).
• Έχουν μέσα στο λόγο συντακτική θέση ονομάτων, οπότε μπορεί να είναι υποκείμενα (Ποιος θα έρθει;), αντικείμενα (Ποιον κοροϊδεύεις;), ή εμπρόθετοι προσδιορισμοί (Με ποιον θα φύγεις;) ή επιθέτων, οπότε μπορεί να είναι επιθετικοί προσδιορισμοί (Ποια κοπέλα σου αρέσει;).
• Σε κάθε ερώτηση που κάνουμε με μια ερωτηματική αντωνυμία μπορεί να δοθεί απάντηση με κάποιες άλλες αντωνυμίες (Ποιος ήρθε; - αυτός / εκείνος / κάποιος κ.λπ.). Οι αντωνυμίες αυτές ονομάζονται συσχετικές αντωνυμίες. Συσχετικές είναι οι αναφορικές, δεικτικές και αόριστες αντωνυμίες.
Τρίτη 15 Μαρτίου 2011
ΑΟΡΙΣΤΕΣ ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ
ΑΟΡΙΣΤΕΣ ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ
• Είναι οι αντωνυμίες που χρησιμοποιούμε όταν θέλουμε να μιλήσουμε αόριστα για κάποιον ή για κάτι.
• Οι αόριστες αντωνυμίες και η χρήση τους είναι:
Κάποιος – κάποια – κάποιο / ένας – μια – ένα και τα άκλιτα κάτι / κατιτί χρησιμοποιούνται για την κατεξοχήν αόριστη δήλωση (Κάποιος μάλλον το πήρε / Μου έλεγε ένας ότι… / Κάτι θα συνέβη και έφυγε).
Κανένας (κανείς) – καμιά (καμία) – κανένα (μόνο στον ενικό αριθμό) και το άκλιτο τίποτε / τίποτα χρησιμοποιούνται α) για να δηλώσουν κάτι το αόριστο και έχουν τη σημασία του «κάποιος, -α, -ο» και «κάτι» αντίστοιχα, π.χ. «Αν ρωτήσει κανείς (δηλαδή κάποιος) πες του πως θα έρθω αργότερα» / «Πες τίποτα (δηλαδή κάτι) και εσύ!» ή β) για να δηλώσουν άρνηση (ούτε ένας / ούτε κάτι), όταν συνδυάζονται με αρνητικό μόριο, π.χ. «Δεν βρέθηκε κανείς (δηλαδή ούτε ένας) να τον σταματήσει!» / «Δεν ξέρεις τίποτα (δηλαδή ούτε κάτι);».
Καθένας – καθεμιά (καθεμία) – καθένα και το άκλιτο κάθε / καθετί χρησιμοποιούνται για γενικευμένη αόριστη δήλωση και λειτουργούν ως επίθετα (Ο καθένας μπορεί να προσφέρει στην κοινωνία / Κάθε άνθρωπος έχει τα προτερήματα και τα ελαττώματά του).
Κάμποσος – κάμποση – κάμποσο και μερικοί – μερικές - μερικά χρησιμοποιούνται για να δηλώσουν αόριστα ποσό (Ήρθαν κάμποσοι φίλοι. Μερικοί από αυτοί κάθισαν ως τα μεσάνυχτα.).
(ο, η, το) τάδε / (ο, η, το) δείνα χρησιμοποιούνται όταν δε θέλουμε να ονομάσουμε κάποιον ή κάτι (Ήρθε τότε ο δείνα και μου λέει θα βρεθούμε στο τάδε μέρος).
Άλλος – άλλη – άλλο: χρησιμοποιείται για να προσδιορίσει κάποιον ή κάτι, χωρίς να τον αναφέρει (Επισκεφτήκαμε την Ακρόπολη και τα άλλα υπέροχα μνημεία της Αθήνας).
Τα επίθετα όλος – όλη – όλο και ολόκληρος – ολόκληρη – ολόκληρο λειτουργούν και ως αόριστες αντωνυμίες όταν α) δηλώνουν κάτι που έχει αναφερθεί (Έχεις πάει στα νησιά των Κυκλάδων; Όλα είναι πανέμορφα) ή β) έχουν τη σημασία του «ο καθένας» και «το καθετί» (Όλοι το ξέρουν / Άλλαξαν όλα).
Για την αόριστη δήλωση χρησιμοποιούνται και οι αναφορικές αντωνυμίες όποιος, -α, -ο / ό,τι / όσος, -η, -ο και τα σύνθετά τους με β΄ συνθετικό το –δήποτε (βλ. αναφορικές αντωνυμίες).
• Οι αόριστες αντωνυμίες έχουν μέσα στο λόγο τη συντακτική λειτουργία των ουσιαστικών – ονομάτων, οπότε μπορεί να είναι υποκείμενα (Κάποιος ήρθε), αντικείμενα (Δε θέλω κανέναν), κατηγορούμενα (Και αυτό ήταν κάτι!), εμπρόθετοι προσδιορισμοί (Το έμαθα από κάποιους) ή των επιθέτων, οπότε μπορεί να είναι επιθετικοί ή κατηγορηματικοί προσδιορισμοί (Κάποιος συμμαθητής μου με χτύπησε / Όλος ο κόσμος ήταν ανάστατος).
• Είναι οι αντωνυμίες που χρησιμοποιούμε όταν θέλουμε να μιλήσουμε αόριστα για κάποιον ή για κάτι.
• Οι αόριστες αντωνυμίες και η χρήση τους είναι:
Κάποιος – κάποια – κάποιο / ένας – μια – ένα και τα άκλιτα κάτι / κατιτί χρησιμοποιούνται για την κατεξοχήν αόριστη δήλωση (Κάποιος μάλλον το πήρε / Μου έλεγε ένας ότι… / Κάτι θα συνέβη και έφυγε).
Κανένας (κανείς) – καμιά (καμία) – κανένα (μόνο στον ενικό αριθμό) και το άκλιτο τίποτε / τίποτα χρησιμοποιούνται α) για να δηλώσουν κάτι το αόριστο και έχουν τη σημασία του «κάποιος, -α, -ο» και «κάτι» αντίστοιχα, π.χ. «Αν ρωτήσει κανείς (δηλαδή κάποιος) πες του πως θα έρθω αργότερα» / «Πες τίποτα (δηλαδή κάτι) και εσύ!» ή β) για να δηλώσουν άρνηση (ούτε ένας / ούτε κάτι), όταν συνδυάζονται με αρνητικό μόριο, π.χ. «Δεν βρέθηκε κανείς (δηλαδή ούτε ένας) να τον σταματήσει!» / «Δεν ξέρεις τίποτα (δηλαδή ούτε κάτι);».
Καθένας – καθεμιά (καθεμία) – καθένα και το άκλιτο κάθε / καθετί χρησιμοποιούνται για γενικευμένη αόριστη δήλωση και λειτουργούν ως επίθετα (Ο καθένας μπορεί να προσφέρει στην κοινωνία / Κάθε άνθρωπος έχει τα προτερήματα και τα ελαττώματά του).
Κάμποσος – κάμποση – κάμποσο και μερικοί – μερικές - μερικά χρησιμοποιούνται για να δηλώσουν αόριστα ποσό (Ήρθαν κάμποσοι φίλοι. Μερικοί από αυτοί κάθισαν ως τα μεσάνυχτα.).
(ο, η, το) τάδε / (ο, η, το) δείνα χρησιμοποιούνται όταν δε θέλουμε να ονομάσουμε κάποιον ή κάτι (Ήρθε τότε ο δείνα και μου λέει θα βρεθούμε στο τάδε μέρος).
Άλλος – άλλη – άλλο: χρησιμοποιείται για να προσδιορίσει κάποιον ή κάτι, χωρίς να τον αναφέρει (Επισκεφτήκαμε την Ακρόπολη και τα άλλα υπέροχα μνημεία της Αθήνας).
Τα επίθετα όλος – όλη – όλο και ολόκληρος – ολόκληρη – ολόκληρο λειτουργούν και ως αόριστες αντωνυμίες όταν α) δηλώνουν κάτι που έχει αναφερθεί (Έχεις πάει στα νησιά των Κυκλάδων; Όλα είναι πανέμορφα) ή β) έχουν τη σημασία του «ο καθένας» και «το καθετί» (Όλοι το ξέρουν / Άλλαξαν όλα).
Για την αόριστη δήλωση χρησιμοποιούνται και οι αναφορικές αντωνυμίες όποιος, -α, -ο / ό,τι / όσος, -η, -ο και τα σύνθετά τους με β΄ συνθετικό το –δήποτε (βλ. αναφορικές αντωνυμίες).
• Οι αόριστες αντωνυμίες έχουν μέσα στο λόγο τη συντακτική λειτουργία των ουσιαστικών – ονομάτων, οπότε μπορεί να είναι υποκείμενα (Κάποιος ήρθε), αντικείμενα (Δε θέλω κανέναν), κατηγορούμενα (Και αυτό ήταν κάτι!), εμπρόθετοι προσδιορισμοί (Το έμαθα από κάποιους) ή των επιθέτων, οπότε μπορεί να είναι επιθετικοί ή κατηγορηματικοί προσδιορισμοί (Κάποιος συμμαθητής μου με χτύπησε / Όλος ο κόσμος ήταν ανάστατος).
ΑΝΑΦΟΡΙΚΕΣ ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ
ΑΝΑΦΟΡΙΚΕΣ ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ
• Είναι οι αντωνυμίες που χρησιμοποιούμε όταν θέλουμε να εισάγουμε μια δευτερεύουσα αναφορική πρόταση, δηλαδή μια πρόταση που αναφέρεται σε μια λέξη που συνήθως προηγείται (Αγόρασα το κινητό που μου πρότεινες).
• Οι αναφορικές αντωνυμίες και η χρήση τους είναι:
Ο οποίος – η οποία – το οποίο: χρησιμοποιείται για να γίνει πιο σαφής η αναφορά στη λέξη που αναφέρεται. Συντακτικά μπορεί να είναι υποκείμενο στο ρήμα της αναφορικής πρότασης (Έκανα όλες εκείνες τις ενέργειες οι οποίες ήταν αναγκαίες.), αντικείμενο στο ρήμα της αναφορικής πρότασης (Αυτό είναι το κινητό το οποίο αγόρασα.), ονοματικός προσδιορισμός (Χθες βγήκα με τη Σοφία της οποίας αδελφός είναι ο Κώστας.) ή εμπρόθετος προσδιορισμός (Συνάντησα τον Αλέξη με τον οποίο ήμασταν συμμαθητές στο δημοτικό.).
Το άκλιτο που: χρησιμοποιείται όπως και η αντωνυμία ο οποίος – η οποία – το οποίο, την οποία και μπορεί να αντικαταστήσει (Αυτό είναι το κινητό που αγόρασα.). Προσοχή: η μόνη περίπτωση που η άκλιτη αντωνυμία που δεν μπορεί να αντικαταστήσει την αντωνυμία ο οποίος – η οποία – το οποίο είναι όταν συνδυάζεται με πρόθεση, δεν μπορεί δηλαδή το που να χρησιμοποιηθεί μέσα σε προθετικό σύνολο, π.χ. στην πρόταση «Συνάντησα τον Αλέξη με τον οποίο ήμασταν συμμαθητές στο δημοτικό.» δεν μπορούμε να πούμε «με που». Ωστόσο, μπορεί το που να αντικαταστήσει ολόκληρο προθετικό σύνολο, π.χ. αντί για «Το γυμναστήριο στο οποίο πηγαίνω είναι δίπλα στο σπίτι μου.» μπο-ρούμε να πούμε «Το γυμναστήριο που πηγαίνω είναι δίπλα στο σπίτι μου.». Επομένως, έχει τις ίδιες συντακτικές χρήσεις με την αντωνυμία ο οποίος – η οποία – το οποίο.
Όποιος - όποια - όποιο και το άκλιτο ό,τι: τις χρησιμοποιούμε όταν η αναφορά που κάνουμε είναι πιο αόριστη και γενικευτική και λειτουργούν ως συντακτικό στοιχείο της κύριας και όχι της δευτερεύουσας πρότασης (Ψηφίζω όποιον θεωρώ πως εξυπηρετεί τα συμφέροντα του λαού.).
Όσος – όση – όσο: τη χρησιμοποιούμε όταν αναφερόμαστε σε ποσότητα και λειτουργεί κατά βάση ως επίθετο (Όση αγάπη είχα την έδωσα.).
Οποιοσδήποτε – οποιαδήποτε – οποιοδήποτε / οσοσδήποτε - οσηδήποτε – οσοδήποτε / οτιδήποτε (και για τα τρία γένη): έχουν τις αντίστοιχες χρήσεις των αντωνυμιών που αποτελούν το α΄ συνθετικό.
• Οι αντωνυμίες όποιος – όποια – όποιο και όσος – όση – όσο συχνά συνδέονται με το και / κι αν ή και να για να δηλώσουν αοριστία [Όποιος κι αν (ή και να) κερδίσει θα τον συγχαρώ / Όση αγάπη κι αν (ή και να) είχα την έδωσα.].
• Είναι οι αντωνυμίες που χρησιμοποιούμε όταν θέλουμε να εισάγουμε μια δευτερεύουσα αναφορική πρόταση, δηλαδή μια πρόταση που αναφέρεται σε μια λέξη που συνήθως προηγείται (Αγόρασα το κινητό που μου πρότεινες).
• Οι αναφορικές αντωνυμίες και η χρήση τους είναι:
Ο οποίος – η οποία – το οποίο: χρησιμοποιείται για να γίνει πιο σαφής η αναφορά στη λέξη που αναφέρεται. Συντακτικά μπορεί να είναι υποκείμενο στο ρήμα της αναφορικής πρότασης (Έκανα όλες εκείνες τις ενέργειες οι οποίες ήταν αναγκαίες.), αντικείμενο στο ρήμα της αναφορικής πρότασης (Αυτό είναι το κινητό το οποίο αγόρασα.), ονοματικός προσδιορισμός (Χθες βγήκα με τη Σοφία της οποίας αδελφός είναι ο Κώστας.) ή εμπρόθετος προσδιορισμός (Συνάντησα τον Αλέξη με τον οποίο ήμασταν συμμαθητές στο δημοτικό.).
Το άκλιτο που: χρησιμοποιείται όπως και η αντωνυμία ο οποίος – η οποία – το οποίο, την οποία και μπορεί να αντικαταστήσει (Αυτό είναι το κινητό που αγόρασα.). Προσοχή: η μόνη περίπτωση που η άκλιτη αντωνυμία που δεν μπορεί να αντικαταστήσει την αντωνυμία ο οποίος – η οποία – το οποίο είναι όταν συνδυάζεται με πρόθεση, δεν μπορεί δηλαδή το που να χρησιμοποιηθεί μέσα σε προθετικό σύνολο, π.χ. στην πρόταση «Συνάντησα τον Αλέξη με τον οποίο ήμασταν συμμαθητές στο δημοτικό.» δεν μπορούμε να πούμε «με που». Ωστόσο, μπορεί το που να αντικαταστήσει ολόκληρο προθετικό σύνολο, π.χ. αντί για «Το γυμναστήριο στο οποίο πηγαίνω είναι δίπλα στο σπίτι μου.» μπο-ρούμε να πούμε «Το γυμναστήριο που πηγαίνω είναι δίπλα στο σπίτι μου.». Επομένως, έχει τις ίδιες συντακτικές χρήσεις με την αντωνυμία ο οποίος – η οποία – το οποίο.
Όποιος - όποια - όποιο και το άκλιτο ό,τι: τις χρησιμοποιούμε όταν η αναφορά που κάνουμε είναι πιο αόριστη και γενικευτική και λειτουργούν ως συντακτικό στοιχείο της κύριας και όχι της δευτερεύουσας πρότασης (Ψηφίζω όποιον θεωρώ πως εξυπηρετεί τα συμφέροντα του λαού.).
Όσος – όση – όσο: τη χρησιμοποιούμε όταν αναφερόμαστε σε ποσότητα και λειτουργεί κατά βάση ως επίθετο (Όση αγάπη είχα την έδωσα.).
Οποιοσδήποτε – οποιαδήποτε – οποιοδήποτε / οσοσδήποτε - οσηδήποτε – οσοδήποτε / οτιδήποτε (και για τα τρία γένη): έχουν τις αντίστοιχες χρήσεις των αντωνυμιών που αποτελούν το α΄ συνθετικό.
• Οι αντωνυμίες όποιος – όποια – όποιο και όσος – όση – όσο συχνά συνδέονται με το και / κι αν ή και να για να δηλώσουν αοριστία [Όποιος κι αν (ή και να) κερδίσει θα τον συγχαρώ / Όση αγάπη κι αν (ή και να) είχα την έδωσα.].
ΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ
ΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ
• Είναι οι αντωνυμίες που χρησιμοποιούνται όταν θέλουμε να δείξουμε κάποιο πρόσωπο (ή αντικείμενο) ή μια ιδιότητα αυτού (ποσοτικού ή ποιοτικού χαρακτήρα). Η δείξη αυτή είναι εξωγλωσσική ή κειμενική και επιτυγχάνεται είτε στο χώρο (Εκείνο το σπίτι κάηκε.) είτε στο χρόνο (Εκείνες τις μέρες περάσαμε υπέροχα.) ή ακόμη και στο νοητό χώρο ενός κειμένου (Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να τονίσω ότι…).
• Οι δεικτικές αντωνυμίες και η χρήση τους είναι:
Αυτός – αυτή – αυτό: τη χρησιμοποιούμε για να δείξουμε κάτι που είναι κοντά μας (Αυτό το παιδί είναι ο φίλος μου) ή που το αναφέραμε λίγο πριν (Αυτά είπε και έφυγε) ή για να δηλώσουμε αντίθεση (Αυτή τη συμπεριφορά δεν την περίμενα με τίποτα από εσένα!). Επίσης, χρησιμοποιείται για να δηλώσει έμφαση σε ένα όνομα (Ξεπέρασε και αυτόν ακόμη τον Γκάλη στο μπάσκετ!), αλλά και σε συνδυασμό με το δεικτικό επίρρημα εδώ (Αυτός εδώ…).
Εκείνος – εκείνη – εκείνο: τη χρησιμοποιούμε για να δείξουμε κάτι που είναι μακριά μας (Εκείνες τις μέρες περάσαμε υπέροχα.) ή για να υποκαταστήσουμε κάποιο όνομα (Ο Χρήστος βιάστηκε να δικαιολογηθεί και έτσι υποψιαστήκαμε πως ήταν εκείνος που διέδωσε τη συγκεκριμένη φήμη.). Επίσης, χρησιμοποιείται σε συνδυασμό με το δεικτικό επίρρημα εκεί (Εκείνος εκεί…).
(Ε)τούτος – (ε)τούτη – (ε)τούτο: τη χρησιμοποιούμε για να δείξουμε κάτι που βρίσκεται κοντά μας (Τούτος είναι ο φίλος μου). Έχει σχεδόν την ίδια χρήση με τη δεικτική αντωνυμία αυτός, -η, -ο, δηλώνει βέβαια πιο κοντινή δείξη και περισσότερο επιλέγεται για λόγους υφολογικούς.
Τέτοιος – τέτοια – τέτοιο: τη χρησιμοποιούμε για να δείξουμε την ποιότητα ή μια ιδιότητα του ουσιαστικού που προσδιορίζει (Δεν είμαι τέτοιος άνθρωπος που νομίζεις!). ενδέχεται, βέβαια, να δείχνει και το ποσό σε συνδυασμό με επίθετα που δηλώνουν ποσό (Τέτοια μεγάλη επιτυχία δεν την περίμενα).
Τόσος – τόση – τόσο: τη χρησιμοποιούμε για να δείξουμε την ποσότητα, είτε πρόκειται για μεγάλη ποσότητα (Τόσα καλά νέα σε μια μέρα δεν τα περίμενα!) είτε για μικρή με το δα (Ένα τόσο δα πρόβλημα και σε απογοήτευσε!) ή για να υποκαταστήσουμε αριθμητικά (Πλήρωσα χίλια τόσα ευρώ!) ή για να συμπληρώσουμε αναφορική πρόταση (Η αγάπη μου για αυτήν ήταν τόση, που δεν μπορώ ακόμη να την ξεπεράσω / Συγκεντρώθηκαν τόσοι όσους ακριβώς περιμέναμε) και συμπερασματική (Τα έξοδα ήταν τόσα, ώστε να δυσκολεύομαι ακόμη και τώρα να τα καλύψω).
• Όσον αφορά στη συντακτική χρήση τους, ενδέχεται να έχουν θέση ουσιαστικού, οπότε μπορεί να είναι υποκείμενο (Αυτά είπε και έφυγε) ή αντικείμενο (Κοίταξε αυτόν.) ή επιθέτου, οπότε είναι επιθετικός (κατηγορηματικός) προσδιορισμός (Πάρε αυτό το βιβλίο.).
• Είναι οι αντωνυμίες που χρησιμοποιούνται όταν θέλουμε να δείξουμε κάποιο πρόσωπο (ή αντικείμενο) ή μια ιδιότητα αυτού (ποσοτικού ή ποιοτικού χαρακτήρα). Η δείξη αυτή είναι εξωγλωσσική ή κειμενική και επιτυγχάνεται είτε στο χώρο (Εκείνο το σπίτι κάηκε.) είτε στο χρόνο (Εκείνες τις μέρες περάσαμε υπέροχα.) ή ακόμη και στο νοητό χώρο ενός κειμένου (Σε αυτό το σημείο θα ήθελα να τονίσω ότι…).
• Οι δεικτικές αντωνυμίες και η χρήση τους είναι:
Αυτός – αυτή – αυτό: τη χρησιμοποιούμε για να δείξουμε κάτι που είναι κοντά μας (Αυτό το παιδί είναι ο φίλος μου) ή που το αναφέραμε λίγο πριν (Αυτά είπε και έφυγε) ή για να δηλώσουμε αντίθεση (Αυτή τη συμπεριφορά δεν την περίμενα με τίποτα από εσένα!). Επίσης, χρησιμοποιείται για να δηλώσει έμφαση σε ένα όνομα (Ξεπέρασε και αυτόν ακόμη τον Γκάλη στο μπάσκετ!), αλλά και σε συνδυασμό με το δεικτικό επίρρημα εδώ (Αυτός εδώ…).
Εκείνος – εκείνη – εκείνο: τη χρησιμοποιούμε για να δείξουμε κάτι που είναι μακριά μας (Εκείνες τις μέρες περάσαμε υπέροχα.) ή για να υποκαταστήσουμε κάποιο όνομα (Ο Χρήστος βιάστηκε να δικαιολογηθεί και έτσι υποψιαστήκαμε πως ήταν εκείνος που διέδωσε τη συγκεκριμένη φήμη.). Επίσης, χρησιμοποιείται σε συνδυασμό με το δεικτικό επίρρημα εκεί (Εκείνος εκεί…).
(Ε)τούτος – (ε)τούτη – (ε)τούτο: τη χρησιμοποιούμε για να δείξουμε κάτι που βρίσκεται κοντά μας (Τούτος είναι ο φίλος μου). Έχει σχεδόν την ίδια χρήση με τη δεικτική αντωνυμία αυτός, -η, -ο, δηλώνει βέβαια πιο κοντινή δείξη και περισσότερο επιλέγεται για λόγους υφολογικούς.
Τέτοιος – τέτοια – τέτοιο: τη χρησιμοποιούμε για να δείξουμε την ποιότητα ή μια ιδιότητα του ουσιαστικού που προσδιορίζει (Δεν είμαι τέτοιος άνθρωπος που νομίζεις!). ενδέχεται, βέβαια, να δείχνει και το ποσό σε συνδυασμό με επίθετα που δηλώνουν ποσό (Τέτοια μεγάλη επιτυχία δεν την περίμενα).
Τόσος – τόση – τόσο: τη χρησιμοποιούμε για να δείξουμε την ποσότητα, είτε πρόκειται για μεγάλη ποσότητα (Τόσα καλά νέα σε μια μέρα δεν τα περίμενα!) είτε για μικρή με το δα (Ένα τόσο δα πρόβλημα και σε απογοήτευσε!) ή για να υποκαταστήσουμε αριθμητικά (Πλήρωσα χίλια τόσα ευρώ!) ή για να συμπληρώσουμε αναφορική πρόταση (Η αγάπη μου για αυτήν ήταν τόση, που δεν μπορώ ακόμη να την ξεπεράσω / Συγκεντρώθηκαν τόσοι όσους ακριβώς περιμέναμε) και συμπερασματική (Τα έξοδα ήταν τόσα, ώστε να δυσκολεύομαι ακόμη και τώρα να τα καλύψω).
• Όσον αφορά στη συντακτική χρήση τους, ενδέχεται να έχουν θέση ουσιαστικού, οπότε μπορεί να είναι υποκείμενο (Αυτά είπε και έφυγε) ή αντικείμενο (Κοίταξε αυτόν.) ή επιθέτου, οπότε είναι επιθετικός (κατηγορηματικός) προσδιορισμός (Πάρε αυτό το βιβλίο.).
ΚΤΗΤΙΚΕΣ ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ
ΚΤΗΤΙΚΕΣ ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ
• Δηλώνουν τον κτήτορα (σε ποιον δηλαδή ανήκει ένα αντικείμενο).
• Έχουν και αυτές, όπως και οι προσωπικές, δυνατούς (ή ισχυρούς) και αδύνατους (ή ασθενείς) τύπους.
• Αδύνατοι τύποι: είναι οι αδύνατοι τύποι της προσωπικής αντωνυμίας σε πτώση γενική, ακολουθούν πάντα μετά από το ουσιαστικό που προσδιορίζουν και έχουν συντακτική θέση γενικής προσδιοριστικής και ειδικότερα γενικής κτητικής (Ο πατέρας μου τραυματίστηκε.).
Πρόσωπο Για έναν κτήτορα Για πολλούς κτήτορες
α΄ πρόσωπο μου μας
β΄ πρόσωπο σου σας
γ΄ πρόσωπο του / της / του τους
• Δυνατοί τύποι της κτητικής αντωνυμίας:
Σχηματίζονται με το κτητικό επίθετο δικός – δική/ιά – δικό (το οποίο σπάνια εμφανίζεται μόνο του στο λόγο) και τη γενική των αδύνατων τύπων της προσωπικής αντωνυμίας μου – σου – του. Αντιστοιχούν στα τρία πρόσωπα και δηλώνουν έναν ή πολλούς κτήτορες.
Πρόσωπο Για έναν κτήτορα Για πολλούς κτήτορες
α΄ πρόσωπο δικός μου / δική μου /δικό μου δικός μας / δική μας / δικό μας
β΄ πρόσωπο δικός σου / δική σου /δικό σου δικός σας / δική σας / δικό σας
γ΄ πρόσωπο δικός του (της) / δική του (της) /δικό του (της) δικός τους / δική τους / δικό τους
Χρησιμοποιούνται όταν:
• θέλουμε να δώσουμε έμφαση στον κτήτορα (Αυτό το τετράδιο είναι δικό μου.),
• θέλουμε να αποσαφηνίσουμε σε ποιον ανήκει κάτι (Λάθος, αυτό είναι το δικό της κινητό και όχι το άλλο.),
• θέλουμε να υποκαταστήσουμε ένα όνομα, το οποίο έχει αναφερθεί και εννοείται (Η συνάντηση θα γίνει είτε στο σπίτι του Γιάννη είτε στο δικό μου.),
• σε παγιωμένες εκφράσεις μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως ονοματικό σύνολο που δηλώνει «συγγένεια» (Θα μιλήσω στους δικούς μου), «οπαδούς» (Μπήκαν τότε στο γήπεδο οι δικοί μας), «κάποιον στενό φίλο» (Δικέ μου τι κάνεις;) κ.λπ.
Συντακτική χρήση. Μπορούν να:
• λειτουργήσουν ως επιθετικοί προσδιορισμοί, όταν προσδιορίζουν κάποιο ουσιαστικό (Οι δικοί μου φίλοι έφυγαν χθες.),
• έχουν τις συντακτικές λειτουργίες ενός ονόματος, όταν εμφανίζονται μέσα στο λόγο ως αυτοδύναμα ονοματικά σύνολα, π.χ. να είναι υποκείμενο (Οι δικοί μου δε θα επιστρέψουν σπίτι το βράδυ.), αντικείμενο (Τελικά έκανα το δικό μου) κ.λπ.,
• να συνδυάζονται με προθέσεις όταν λειτουργούν ως ονοματικά σύνολα δημιουργώντας εμπρόθετους προσδιορισμούς (Ήρθα με τους δικούς μου .).
• Δηλώνουν τον κτήτορα (σε ποιον δηλαδή ανήκει ένα αντικείμενο).
• Έχουν και αυτές, όπως και οι προσωπικές, δυνατούς (ή ισχυρούς) και αδύνατους (ή ασθενείς) τύπους.
• Αδύνατοι τύποι: είναι οι αδύνατοι τύποι της προσωπικής αντωνυμίας σε πτώση γενική, ακολουθούν πάντα μετά από το ουσιαστικό που προσδιορίζουν και έχουν συντακτική θέση γενικής προσδιοριστικής και ειδικότερα γενικής κτητικής (Ο πατέρας μου τραυματίστηκε.).
Πρόσωπο Για έναν κτήτορα Για πολλούς κτήτορες
α΄ πρόσωπο μου μας
β΄ πρόσωπο σου σας
γ΄ πρόσωπο του / της / του τους
• Δυνατοί τύποι της κτητικής αντωνυμίας:
Σχηματίζονται με το κτητικό επίθετο δικός – δική/ιά – δικό (το οποίο σπάνια εμφανίζεται μόνο του στο λόγο) και τη γενική των αδύνατων τύπων της προσωπικής αντωνυμίας μου – σου – του. Αντιστοιχούν στα τρία πρόσωπα και δηλώνουν έναν ή πολλούς κτήτορες.
Πρόσωπο Για έναν κτήτορα Για πολλούς κτήτορες
α΄ πρόσωπο δικός μου / δική μου /δικό μου δικός μας / δική μας / δικό μας
β΄ πρόσωπο δικός σου / δική σου /δικό σου δικός σας / δική σας / δικό σας
γ΄ πρόσωπο δικός του (της) / δική του (της) /δικό του (της) δικός τους / δική τους / δικό τους
Χρησιμοποιούνται όταν:
• θέλουμε να δώσουμε έμφαση στον κτήτορα (Αυτό το τετράδιο είναι δικό μου.),
• θέλουμε να αποσαφηνίσουμε σε ποιον ανήκει κάτι (Λάθος, αυτό είναι το δικό της κινητό και όχι το άλλο.),
• θέλουμε να υποκαταστήσουμε ένα όνομα, το οποίο έχει αναφερθεί και εννοείται (Η συνάντηση θα γίνει είτε στο σπίτι του Γιάννη είτε στο δικό μου.),
• σε παγιωμένες εκφράσεις μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως ονοματικό σύνολο που δηλώνει «συγγένεια» (Θα μιλήσω στους δικούς μου), «οπαδούς» (Μπήκαν τότε στο γήπεδο οι δικοί μας), «κάποιον στενό φίλο» (Δικέ μου τι κάνεις;) κ.λπ.
Συντακτική χρήση. Μπορούν να:
• λειτουργήσουν ως επιθετικοί προσδιορισμοί, όταν προσδιορίζουν κάποιο ουσιαστικό (Οι δικοί μου φίλοι έφυγαν χθες.),
• έχουν τις συντακτικές λειτουργίες ενός ονόματος, όταν εμφανίζονται μέσα στο λόγο ως αυτοδύναμα ονοματικά σύνολα, π.χ. να είναι υποκείμενο (Οι δικοί μου δε θα επιστρέψουν σπίτι το βράδυ.), αντικείμενο (Τελικά έκανα το δικό μου) κ.λπ.,
• να συνδυάζονται με προθέσεις όταν λειτουργούν ως ονοματικά σύνολα δημιουργώντας εμπρόθετους προσδιορισμούς (Ήρθα με τους δικούς μου .).
ΠΡΟΣΩΠΙΚΕΣ ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ
Β2. Οι προσωπικές αντωνυμίες
1) Οι προσωπικές αντωνυμίες χρησιμοποιούνται για να δηλώσουν αυτόν που μετέχει στην πράξη επικοινωνίας και ως εκ τούτου φανερώνουν τα τρία πρόσωπα του λόγου:
το α΄ πρόσωπο, εγώ (για να δηλωθεί ο ρόλος του ομιλητή),
το β΄ πρόσωπο, εσύ (για να δηλωθεί ο ρόλος του συνομιλητή ή ακροατή),
το γ΄ πρόσωπο, αυτός, -η, -ο (για να δηλωθεί ο ρόλος του προσώπου στο οποίο αναφέρεται ο ομιλητής)
και σε καθένα από αυτά κλίνονται ως ουσιαστικά.
2) Οι προσωπικές αντωνυμίες έχουν δυνατούς (ισχυρούς ή εμφαντικούς) και αδύνατους (ασθενείς ή μη εμφαντικούς) τύπους.
Αριθμοί ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ – ΚΛΙΣΗ
Α΄ και Β΄ προσώπου
Πτώσεις α΄ πρόσωπο β΄ πρόσωπο
Τύποι Τύποι
Δυνατοί Αδύνατοι Δυνατοί Αδύνατοι
Ενικός
Ονομ.εγώ
Γεν.εμένα / μου
Αιτ.εμένα
Κλητ. - -
μου
σου
- εσύ
εσένα
εσένα
εσύ -
σου
σε
-
Πληθυντικός
Ονομ.
Γεν.
Αιτ.
Κλητ εμείς
εμάς
εμάς
- -
μας
μας
- εσείς
εσάς
εσάς
εσείς -
σας
σας
-
Αριθμοί ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ – ΚΛΙΣΗ
Γ΄ προσώπου
Πτώσεις Τύποι
Δυνατοί και αδύνατοι τύποι σε παρένθεση
αρσενικό θηλυκό ουδέτερο
Ενικός Ονομ.
Γεν.
Αιτ.
Κλητ. αυτός (τος)
αυτού (του)
αυτόν (τον)*
- αυτή (τη)
αυτής (της)
αυτή(ν) [τη(ν)]**
- αυτό (το)
αυτού (του)
αυτό (το)
-
Πληθυντικός
Ονομ.
Γεν.
Αιτ.
Κλητ αυτοί (τοι)
αυτών (τους)
αυτούς (τους)
- αυτές (τες)
αυτών (τους)
αυτές (τις ή τες)
- αυτά (τα)
αυτών (τους)
αυτά (τα)
-
* Το τελικό –ν διατηρείται πάντα στην αιτιατική αρσενικού τού δυνατού και αδύνατου τύπου
** Το τελικό –ν διατηρείται στην αιτιατική θηλυκού τού δυνατού και αδύνατου τύπου όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν ή άηχο κλειστό σύμφωνο (κ, π, τ, ξ, ψ)
3) Οι δυνατοί και αδύνατοι τύποι της προσωπικής αντωνυμίας επιλέγονται ανάλογα με τις λειτουργίες που καλούνται να επιτελέσουν και συχνά έχουμε το περιθώριο να επιλέξουμε όποιο τύπο επιθυμούμε.
4) Όσον αφορά στους δυνατούς τύπους:
i. Χρησιμοποιούνται ή τους επιλέγουμε όταν:
α) βρίσκονται μόνοι τους στο λόγο (-Ποιος μίλησε; - Εγώ),
β) θέλουμε να τονίσουμε κάτι, να δώσουμε έμφαση (Εμένα έβρισες;),
γ) θέλουμε να ξεχωρίσουμε κάτι από τα άλλα, να εκφράσουμε δηλαδή αντίθεση ή αντιδιαστολή (Εγώ ήμουν μαζί σου και όχι ο Γιάννης),
δ) συνοδεύουν απλές προθέσεις (για μένα, από αυτόν, μ’ εσάς κ.λπ.),
ε) χρησιμοποιούνται για να συνδέσουν παρατακτικά με ονόματα (Ο Κώστας και εγώ καθυστερήσαμε να μπούμε στην τάξη),
στ) συνοδεύουν ένα ουσιαστικό σε παράθεση προς αυτό (Εμείς οι νέοι ζούμε το σήμερα).
ii. Συντακτικά μπορούν να λειτουργήσουν μέσα στην πρόταση ως:
• υποκείμενο ρήματος σε πτώση ονομαστική (Εγώ φώναξα),
• αντικείμενο ρήματος, άμεσο σε πτώση αιτιατική (Εσένα μόνο αγαπώ), ή έμμεσο σε πτώση γενική ή με πρόθεση (Η μητέρα μου έριξε την ευθύνη σ’ εμένα),
• σε παράθεση προς κάποιο ουσιαστικό (Εμείς οι νέοι είμαστε παρορμητικοί),
• συμπλήρωμα πρόθεσης (Ήρθε για σένα).
5) Όσον αφορά στους αδύνατους τύπους:
i. Χρησιμοποιούνται ή τους επιλέγουμε όταν:
α) θέλουμε να υποκαταστήσουμε κάποια λέξη (ονοματικό σύνολο) που έχει προαναφερθεί (- Το έκλεισες το παράθυρο; - Ναι, το έκλεισα), ώστε να αποφευχθεί η άσκοπη και κουραστική επανάληψη των λέξεων αυτών που εμποδίζουν και την ομαλή ροή του λόγου,
β) θέλουμε να προαναγγείλουμε κάτι που πρόκειται να πούμε στη συνέχεια (Το έμαθες ότι ο καθηγητής μας θα λείπει αύριο;),
γ) θέλουμε να αποδώσουμε μια γενική προσδιοριστική σε κάποιο ονοματικό σύνολο (γενική κτητική, υποκειμενική ή αντικειμενική), π.χ. «Πήγα στο σπίτι μου / Θαύμασε τα κατορθώματά μας / Η κίνηση αυτή ήταν η καταστροφή του),
δ) παρατηρείται το φαινόμενο της αντωνυμικής επανάληψης (Την πόρτα την έκλεισες;),
ε) συνοδεύουν επιρρήματα (πάνω μου, πίσω σου, δίπλα μας κ.λπ.). Αυτό δεν ισχύει όταν μετά το επίρρημα ακολουθεί πρόθεση και μετά η αντωνυμία (πάνω από εμένα, πίσω από εσένα κ.λπ.).
ii. Συντακτικά μπορούν να λειτουργήσουν μέσα στην πρόταση ως:
• αντικείμενο, άμεσο σε πτώση αιτιατική (Πάρε με μαζί σου!), ή έμμεσο σε πτώση γενική (Μου έδειξε το δρόμο) ή και άμεσο και έμμεσο στην ίδια πρόταση (Θα πάρω ένα τριαντάφυλλο και θα της το προσφέρω),
• γενική προσδιοριστική ενός ουσιαστικού, που δηλώνει τον κτήτορα (γενική κτητική), π.χ. «Δανείστηκε το κινητό μου», το δράστη μιας ενέργειας που δηλώνει το ουσιαστικό (γενική υποκειμενική), π.χ. «Ο διαιτητής αντέδρασε αμέσως και το σφύριγμά του σταμάτησε τη φάση» ή τον αποδέκτη μιας ενέργειας (γενική αντικειμενική), π.χ. «Η νίκη είναι γλυκιά και ο πόθος της ακόμη πιο έντονος»,
• γενική που εξαρτάται από επίρρημα (Έλα πίσω μου),
• αντωνυμική επανάληψη, επανάληψη δηλαδή του αντικειμένου ενός ρήματος (Την πόρτα την έκλεισες;).
6) Επαναληπτική αντωνυμία λέγεται ο αδύνατος τύπος της προσωπικής αντωνυμίας που χρησιμοποιούμε για να υποκαταστήσουμε κάποια λέξη (ονοματικό σύνολο) που έχει προαναφερθεί (- Το έκλεισες το παράθυρο; - Ναι, το έκλεισα) και προληπτική ο αδύνατος τύπος της προσωπικής αντωνυμίας που χρησιμοποιούμε για να προαναγγείλουμε κάτι που πρόκειται να πούμε στη συνέχεια (Το έμαθες ότι ο καθηγητής μας θα λείπει αύριο).
7) Σημαντικές επισημάνσεις:
i. Διάκριση των αδύνατων τύπων της προσωπικής αντωνυμίας από τους τύπους του οριστικού άρθρου το(ν), του, της, τη(ν), το. Το οριστικό άρθρο δηλώνει οριστική αναφορά και μπαίνει πριν από κάποιο όνομα (συνοδεύει δηλαδή ουσιαστικά), π.χ. «τον πατέρα», ενώ οι αδύνατοι τύποι της προσωπικής αντωνυμίας αντικαθιστούν ή υποκαθιστούν κάποιο όνομα και συνοδεύουν ρήματα (τον χτύπησε / χτύπησέ τον) ή μπαίνουν μετά από ονόματα ως γενική προσδιοριστική (πατέρας του) ή επιρρήματα (πίσω της).
ii. Διάκριση της προσωπικής αντωνυμίας γ΄ προσώπου (αυτός – αυτή – αυτό) από τη δεικτική αντωνυμία (αυτός – αυτή – αυτό).
Τη δεικτική αντωνυμία (αυτός, -ή, -ό) τη χρησιμοποιούμε όταν θέλουμε να δείξουμε κάτι (τον μετέχοντα ή κάποια ιδιότητά του, ποσοτικού ή ποιοτικού περιεχομένου), που βρίσκεται μάλιστα σχετικά κοντά μας (Αυτός είναι ο φίλος μου), ενώ την προσωπική όταν αναφερόμαστε απλώς στον μετέχοντα, χωρίς πρόθεση να τον δείξουμε (Αυτή τότε απάντησε).
Η προσωπική αντωνυμία αντικαθιστά μόνο ουσιαστικά, δε μπαίνει σε θέση επιθέτων, ενώ η δεικτική αντωνυμία χρησιμοποιείται κυρίως ως επίθετο και μπαίνει πριν από το άρθρο και το ουσιαστικό (Αυτή η γυναίκα είναι επικίνδυνη).
Η δεικτική αντωνυμία χρησιμοποιείται για πρόσωπα ή πράγματα τα οποία έχουν προαναφερθεί (Θυμάσαι που σου έλεγα για μια ξανθιά; Ε, αυτή ήταν στο τηλέφωνο.)
iii. Η προσωπική αντωνυμία γ΄ προσώπου στην αιτιατική ενικού του αρσενικού -και στο δυνατό και στον αδύνατο τύπο- διατηρεί πάντα το τελικό –ν (αυτόν / τον). Κάτι που δεν ισχύει για τον αντίστοιχο τύπο της δεικτικής αντωνυμίας [αυτό(ν)], ούτε για την αιτιατική ενικού αρσενικού γένους του οριστικού άρθρου [το(ν)], όπου διατηρούν το τελικό –ν στις γνωστές περιπτώσεις [όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν ή άηχο κλειστό σύμφωνο (κ, π, τ, ξ, ψ)]. Στο θηλυκό όμως και η προσωπική αντωνυμία διατηρεί το τελικό –ν όταν ισχύει η προηγούμενη συνθήκη – κανόνας [αυτή(ν) / τη(ν)] .
1) Οι προσωπικές αντωνυμίες χρησιμοποιούνται για να δηλώσουν αυτόν που μετέχει στην πράξη επικοινωνίας και ως εκ τούτου φανερώνουν τα τρία πρόσωπα του λόγου:
το α΄ πρόσωπο, εγώ (για να δηλωθεί ο ρόλος του ομιλητή),
το β΄ πρόσωπο, εσύ (για να δηλωθεί ο ρόλος του συνομιλητή ή ακροατή),
το γ΄ πρόσωπο, αυτός, -η, -ο (για να δηλωθεί ο ρόλος του προσώπου στο οποίο αναφέρεται ο ομιλητής)
και σε καθένα από αυτά κλίνονται ως ουσιαστικά.
2) Οι προσωπικές αντωνυμίες έχουν δυνατούς (ισχυρούς ή εμφαντικούς) και αδύνατους (ασθενείς ή μη εμφαντικούς) τύπους.
Αριθμοί ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ – ΚΛΙΣΗ
Α΄ και Β΄ προσώπου
Πτώσεις α΄ πρόσωπο β΄ πρόσωπο
Τύποι Τύποι
Δυνατοί Αδύνατοι Δυνατοί Αδύνατοι
Ενικός
Ονομ.εγώ
Γεν.εμένα / μου
Αιτ.εμένα
Κλητ. - -
μου
σου
- εσύ
εσένα
εσένα
εσύ -
σου
σε
-
Πληθυντικός
Ονομ.
Γεν.
Αιτ.
Κλητ εμείς
εμάς
εμάς
- -
μας
μας
- εσείς
εσάς
εσάς
εσείς -
σας
σας
-
Αριθμοί ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ – ΚΛΙΣΗ
Γ΄ προσώπου
Πτώσεις Τύποι
Δυνατοί και αδύνατοι τύποι σε παρένθεση
αρσενικό θηλυκό ουδέτερο
Ενικός Ονομ.
Γεν.
Αιτ.
Κλητ. αυτός (τος)
αυτού (του)
αυτόν (τον)*
- αυτή (τη)
αυτής (της)
αυτή(ν) [τη(ν)]**
- αυτό (το)
αυτού (του)
αυτό (το)
-
Πληθυντικός
Ονομ.
Γεν.
Αιτ.
Κλητ αυτοί (τοι)
αυτών (τους)
αυτούς (τους)
- αυτές (τες)
αυτών (τους)
αυτές (τις ή τες)
- αυτά (τα)
αυτών (τους)
αυτά (τα)
-
* Το τελικό –ν διατηρείται πάντα στην αιτιατική αρσενικού τού δυνατού και αδύνατου τύπου
** Το τελικό –ν διατηρείται στην αιτιατική θηλυκού τού δυνατού και αδύνατου τύπου όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν ή άηχο κλειστό σύμφωνο (κ, π, τ, ξ, ψ)
3) Οι δυνατοί και αδύνατοι τύποι της προσωπικής αντωνυμίας επιλέγονται ανάλογα με τις λειτουργίες που καλούνται να επιτελέσουν και συχνά έχουμε το περιθώριο να επιλέξουμε όποιο τύπο επιθυμούμε.
4) Όσον αφορά στους δυνατούς τύπους:
i. Χρησιμοποιούνται ή τους επιλέγουμε όταν:
α) βρίσκονται μόνοι τους στο λόγο (-Ποιος μίλησε; - Εγώ),
β) θέλουμε να τονίσουμε κάτι, να δώσουμε έμφαση (Εμένα έβρισες;),
γ) θέλουμε να ξεχωρίσουμε κάτι από τα άλλα, να εκφράσουμε δηλαδή αντίθεση ή αντιδιαστολή (Εγώ ήμουν μαζί σου και όχι ο Γιάννης),
δ) συνοδεύουν απλές προθέσεις (για μένα, από αυτόν, μ’ εσάς κ.λπ.),
ε) χρησιμοποιούνται για να συνδέσουν παρατακτικά με ονόματα (Ο Κώστας και εγώ καθυστερήσαμε να μπούμε στην τάξη),
στ) συνοδεύουν ένα ουσιαστικό σε παράθεση προς αυτό (Εμείς οι νέοι ζούμε το σήμερα).
ii. Συντακτικά μπορούν να λειτουργήσουν μέσα στην πρόταση ως:
• υποκείμενο ρήματος σε πτώση ονομαστική (Εγώ φώναξα),
• αντικείμενο ρήματος, άμεσο σε πτώση αιτιατική (Εσένα μόνο αγαπώ), ή έμμεσο σε πτώση γενική ή με πρόθεση (Η μητέρα μου έριξε την ευθύνη σ’ εμένα),
• σε παράθεση προς κάποιο ουσιαστικό (Εμείς οι νέοι είμαστε παρορμητικοί),
• συμπλήρωμα πρόθεσης (Ήρθε για σένα).
5) Όσον αφορά στους αδύνατους τύπους:
i. Χρησιμοποιούνται ή τους επιλέγουμε όταν:
α) θέλουμε να υποκαταστήσουμε κάποια λέξη (ονοματικό σύνολο) που έχει προαναφερθεί (- Το έκλεισες το παράθυρο; - Ναι, το έκλεισα), ώστε να αποφευχθεί η άσκοπη και κουραστική επανάληψη των λέξεων αυτών που εμποδίζουν και την ομαλή ροή του λόγου,
β) θέλουμε να προαναγγείλουμε κάτι που πρόκειται να πούμε στη συνέχεια (Το έμαθες ότι ο καθηγητής μας θα λείπει αύριο;),
γ) θέλουμε να αποδώσουμε μια γενική προσδιοριστική σε κάποιο ονοματικό σύνολο (γενική κτητική, υποκειμενική ή αντικειμενική), π.χ. «Πήγα στο σπίτι μου / Θαύμασε τα κατορθώματά μας / Η κίνηση αυτή ήταν η καταστροφή του),
δ) παρατηρείται το φαινόμενο της αντωνυμικής επανάληψης (Την πόρτα την έκλεισες;),
ε) συνοδεύουν επιρρήματα (πάνω μου, πίσω σου, δίπλα μας κ.λπ.). Αυτό δεν ισχύει όταν μετά το επίρρημα ακολουθεί πρόθεση και μετά η αντωνυμία (πάνω από εμένα, πίσω από εσένα κ.λπ.).
ii. Συντακτικά μπορούν να λειτουργήσουν μέσα στην πρόταση ως:
• αντικείμενο, άμεσο σε πτώση αιτιατική (Πάρε με μαζί σου!), ή έμμεσο σε πτώση γενική (Μου έδειξε το δρόμο) ή και άμεσο και έμμεσο στην ίδια πρόταση (Θα πάρω ένα τριαντάφυλλο και θα της το προσφέρω),
• γενική προσδιοριστική ενός ουσιαστικού, που δηλώνει τον κτήτορα (γενική κτητική), π.χ. «Δανείστηκε το κινητό μου», το δράστη μιας ενέργειας που δηλώνει το ουσιαστικό (γενική υποκειμενική), π.χ. «Ο διαιτητής αντέδρασε αμέσως και το σφύριγμά του σταμάτησε τη φάση» ή τον αποδέκτη μιας ενέργειας (γενική αντικειμενική), π.χ. «Η νίκη είναι γλυκιά και ο πόθος της ακόμη πιο έντονος»,
• γενική που εξαρτάται από επίρρημα (Έλα πίσω μου),
• αντωνυμική επανάληψη, επανάληψη δηλαδή του αντικειμένου ενός ρήματος (Την πόρτα την έκλεισες;).
6) Επαναληπτική αντωνυμία λέγεται ο αδύνατος τύπος της προσωπικής αντωνυμίας που χρησιμοποιούμε για να υποκαταστήσουμε κάποια λέξη (ονοματικό σύνολο) που έχει προαναφερθεί (- Το έκλεισες το παράθυρο; - Ναι, το έκλεισα) και προληπτική ο αδύνατος τύπος της προσωπικής αντωνυμίας που χρησιμοποιούμε για να προαναγγείλουμε κάτι που πρόκειται να πούμε στη συνέχεια (Το έμαθες ότι ο καθηγητής μας θα λείπει αύριο).
7) Σημαντικές επισημάνσεις:
i. Διάκριση των αδύνατων τύπων της προσωπικής αντωνυμίας από τους τύπους του οριστικού άρθρου το(ν), του, της, τη(ν), το. Το οριστικό άρθρο δηλώνει οριστική αναφορά και μπαίνει πριν από κάποιο όνομα (συνοδεύει δηλαδή ουσιαστικά), π.χ. «τον πατέρα», ενώ οι αδύνατοι τύποι της προσωπικής αντωνυμίας αντικαθιστούν ή υποκαθιστούν κάποιο όνομα και συνοδεύουν ρήματα (τον χτύπησε / χτύπησέ τον) ή μπαίνουν μετά από ονόματα ως γενική προσδιοριστική (πατέρας του) ή επιρρήματα (πίσω της).
ii. Διάκριση της προσωπικής αντωνυμίας γ΄ προσώπου (αυτός – αυτή – αυτό) από τη δεικτική αντωνυμία (αυτός – αυτή – αυτό).
Τη δεικτική αντωνυμία (αυτός, -ή, -ό) τη χρησιμοποιούμε όταν θέλουμε να δείξουμε κάτι (τον μετέχοντα ή κάποια ιδιότητά του, ποσοτικού ή ποιοτικού περιεχομένου), που βρίσκεται μάλιστα σχετικά κοντά μας (Αυτός είναι ο φίλος μου), ενώ την προσωπική όταν αναφερόμαστε απλώς στον μετέχοντα, χωρίς πρόθεση να τον δείξουμε (Αυτή τότε απάντησε).
Η προσωπική αντωνυμία αντικαθιστά μόνο ουσιαστικά, δε μπαίνει σε θέση επιθέτων, ενώ η δεικτική αντωνυμία χρησιμοποιείται κυρίως ως επίθετο και μπαίνει πριν από το άρθρο και το ουσιαστικό (Αυτή η γυναίκα είναι επικίνδυνη).
Η δεικτική αντωνυμία χρησιμοποιείται για πρόσωπα ή πράγματα τα οποία έχουν προαναφερθεί (Θυμάσαι που σου έλεγα για μια ξανθιά; Ε, αυτή ήταν στο τηλέφωνο.)
iii. Η προσωπική αντωνυμία γ΄ προσώπου στην αιτιατική ενικού του αρσενικού -και στο δυνατό και στον αδύνατο τύπο- διατηρεί πάντα το τελικό –ν (αυτόν / τον). Κάτι που δεν ισχύει για τον αντίστοιχο τύπο της δεικτικής αντωνυμίας [αυτό(ν)], ούτε για την αιτιατική ενικού αρσενικού γένους του οριστικού άρθρου [το(ν)], όπου διατηρούν το τελικό –ν στις γνωστές περιπτώσεις [όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν ή άηχο κλειστό σύμφωνο (κ, π, τ, ξ, ψ)]. Στο θηλυκό όμως και η προσωπική αντωνυμία διατηρεί το τελικό –ν όταν ισχύει η προηγούμενη συνθήκη – κανόνας [αυτή(ν) / τη(ν)] .
ΑΝΤΩΝΥΜΙΕΣ
Β1. Οι αντωνυμίες
Χρήσιμα στοιχεία θεωρίας
Ο μαθητής για να κατανοήσει τις παρακάτω δραστηριότητες και να απαντήσει πρέπει να γνωρίζει ότι:
1. Αντωνυμίες, όπως δείχνει και η ετυμολογία της λέξης (αντωνυμία = «αντί ονόματος»), είναι οι λέξεις που χρησιμοποιούμε προκειμένου να αντικαταστήσουμε ή να υποκαταστήσουμε ένα ονοματικό σύνολο (ουσιαστικό ή επίθετο). Η χρήση τους, λοιπόν, συνδέεται με τη διαδικασία της αντικατάστασης (όταν η αντωνυμία αντικαθιστά κάτι που δεν έχει αναφερθεί πριν στο λόγο, αλλά εισάγεται απευθείας μέσα από την αντωνυμία, π.χ. «Δώσε μου λίγο από αυτό») και τη διαδικασία της υποκατάστασης (όταν η αντωνυμία υποκαθιστά κάτι που έχει προαναφερθεί, προκειμένου να αποφευχθεί η άσκοπη επανάληψη, π.χ. «-Την έμαθες εκείνη τη δύσκολη ενότητα στο μάθημα της Φυσικής; - Ναι, την έμαθα.».
2. Οι περισσότερες αντωνυμίες ανήκουν στα κλιτά μέρη του λόγου (κλίνονται άλλες όπως τα ουσιαστικά και άλλες όπως τα επίθετα), υπάρχουν όμως και άκλιτες αντωνυμίες (που, ό,τι, τι, κάτι / κατιτί, τίποτε ή τίποτα, καθετί).
3. Η συντακτική τους λειτουργία. Οι αντωνυμίες μέσα στο λόγο (πρόταση) μπορούν να λειτουργήσουν (έχουν θέση) ως:
• Υποκείμενα (Εγώ το έκανα).
• Αντικείμενα (Εγώ το έκανα).
• Κατηγορούμενα (Είμαι εκείνος που σε αγάπησε)
• Επιθετικοί προσδιορισμοί (Η ίδια ομάδα με πέρυσι πήρε το πρωτάθλημα)
• Γενικές προσδιοριστικές (Μου χρειάζεται ένας πολύ καλός ύπνος)
• Συνοδευτικά προθέσεων (Από εμένα το έμαθε)
• Άρθρα (Κάθε πολίτης μιας χώρας πρέπει να έχει ίσα δικαιώματα με τους υπόλοιπους.).
4. Τα είδη των αντωνυμιών είναι:
• Προσωπικές (δυνατοί τύποι: εγώ – εσύ – αυτός, -η, -ο / αδύνατοι τύποι: μου – σου – τος/τη/το)
• Κτητικές (δικός, -ή, -ό μου / δικός, -ή, -ό σου / δικός, -ή, -ό του)
• Αυτοπαθείς (εαυτού μου – εαυτού σου – εαυτού του/της)
• Οριστικές (ίδιος, -α, -ο / μόνος, -η, -ο)
• Δεικτικές (αυτός, -ή, -ό / (ε)τούτος, -η, -ο / εκείνος, -η, -ο / τέτοιος, -α, -ο / τόσος, -η, -ο)
• Αναφορικές (που / ο οποίος, -α, -ο / όποιος, -α, -ο / ό,τι / όσος, -η, -ο)
• Ερωτηματικές (τι / ποιος, -α, -ο / πόσος, -η, -ο)
• Αόριστες (ένας, μια, ένα / κανένας (κανείς), καμιά (καμία), κανένα / κάποιος, -α, -ο / μερικοί, -ες, -α / κάμποσος, -η, -ο / καθένας, καθεμιά, καθένα / κάθε / άλλος, -η, -ο / (ο, η, το) δείνα / (ο, η, το) τάδε / καθετί / κάτι ή κατιτί / τίποτε ή τίποτα).
Χρήσιμα στοιχεία θεωρίας
Ο μαθητής για να κατανοήσει τις παρακάτω δραστηριότητες και να απαντήσει πρέπει να γνωρίζει ότι:
1. Αντωνυμίες, όπως δείχνει και η ετυμολογία της λέξης (αντωνυμία = «αντί ονόματος»), είναι οι λέξεις που χρησιμοποιούμε προκειμένου να αντικαταστήσουμε ή να υποκαταστήσουμε ένα ονοματικό σύνολο (ουσιαστικό ή επίθετο). Η χρήση τους, λοιπόν, συνδέεται με τη διαδικασία της αντικατάστασης (όταν η αντωνυμία αντικαθιστά κάτι που δεν έχει αναφερθεί πριν στο λόγο, αλλά εισάγεται απευθείας μέσα από την αντωνυμία, π.χ. «Δώσε μου λίγο από αυτό») και τη διαδικασία της υποκατάστασης (όταν η αντωνυμία υποκαθιστά κάτι που έχει προαναφερθεί, προκειμένου να αποφευχθεί η άσκοπη επανάληψη, π.χ. «-Την έμαθες εκείνη τη δύσκολη ενότητα στο μάθημα της Φυσικής; - Ναι, την έμαθα.».
2. Οι περισσότερες αντωνυμίες ανήκουν στα κλιτά μέρη του λόγου (κλίνονται άλλες όπως τα ουσιαστικά και άλλες όπως τα επίθετα), υπάρχουν όμως και άκλιτες αντωνυμίες (που, ό,τι, τι, κάτι / κατιτί, τίποτε ή τίποτα, καθετί).
3. Η συντακτική τους λειτουργία. Οι αντωνυμίες μέσα στο λόγο (πρόταση) μπορούν να λειτουργήσουν (έχουν θέση) ως:
• Υποκείμενα (Εγώ το έκανα).
• Αντικείμενα (Εγώ το έκανα).
• Κατηγορούμενα (Είμαι εκείνος που σε αγάπησε)
• Επιθετικοί προσδιορισμοί (Η ίδια ομάδα με πέρυσι πήρε το πρωτάθλημα)
• Γενικές προσδιοριστικές (Μου χρειάζεται ένας πολύ καλός ύπνος)
• Συνοδευτικά προθέσεων (Από εμένα το έμαθε)
• Άρθρα (Κάθε πολίτης μιας χώρας πρέπει να έχει ίσα δικαιώματα με τους υπόλοιπους.).
4. Τα είδη των αντωνυμιών είναι:
• Προσωπικές (δυνατοί τύποι: εγώ – εσύ – αυτός, -η, -ο / αδύνατοι τύποι: μου – σου – τος/τη/το)
• Κτητικές (δικός, -ή, -ό μου / δικός, -ή, -ό σου / δικός, -ή, -ό του)
• Αυτοπαθείς (εαυτού μου – εαυτού σου – εαυτού του/της)
• Οριστικές (ίδιος, -α, -ο / μόνος, -η, -ο)
• Δεικτικές (αυτός, -ή, -ό / (ε)τούτος, -η, -ο / εκείνος, -η, -ο / τέτοιος, -α, -ο / τόσος, -η, -ο)
• Αναφορικές (που / ο οποίος, -α, -ο / όποιος, -α, -ο / ό,τι / όσος, -η, -ο)
• Ερωτηματικές (τι / ποιος, -α, -ο / πόσος, -η, -ο)
• Αόριστες (ένας, μια, ένα / κανένας (κανείς), καμιά (καμία), κανένα / κάποιος, -α, -ο / μερικοί, -ες, -α / κάμποσος, -η, -ο / καθένας, καθεμιά, καθένα / κάθε / άλλος, -η, -ο / (ο, η, το) δείνα / (ο, η, το) τάδε / καθετί / κάτι ή κατιτί / τίποτε ή τίποτα).
Κοινωνία της ποσότητας ή της ποιότητας;
Του SERGE LATOUCHE *
Μήπως η οικονομική μεγέθυνση, η οποία αποτελεί σύνθημα των κυβερνήσεων -τόσο των δεξιών όσο και των αριστερών- αλλά και δεδηλωμένο στόχο των περισσότερων κινημάτων της εναλλακτικής παγκοσμιοποίησης, αποτελεί παγίδα;
Aνάπτυξη και Περιβάλλον
Tου Aντωνη Kαρκαγιαννη
Tο φυσικό περιβάλλον παρομοιάζεται με επιφάνεια πάνω στην οποία οι άνθρωποι χάραξαν και χαράζουν το πέρασμά τους, την ανάπτυξή τους, την ιστορία τους και ολόκληρο τον πολιτισμό τους, μεταβάλλοντάς το από γεωφυσικό σε γεω-ιστορικό ή γεωπολιτιστικό. Aκόμα και τα αμιγώς πνευματικά επιτεύγματα και οι αρετές διαμορφώθηκαν σε στενή συνάρτηση με το φυσικό περιβάλλον, ορθότερα από τη σχέση του ανθρώπου με το φυσικό περιβάλλον.
H ανάγκη για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος ανέκυψε ή έγινε αισθητή τις τελευταίες 5-6 δεκαετίες, στις μέρες μας, όταν αυτή η χάραξη προχώρησε τόσο βαθιά ώστε να απειλεί με καταστροφή την ίδια την επιφάνεια και ό,τι μέχρι τώρα χαράχθηκε πάνω σε αυτήν, δηλαδή τον πολιτισμό μας. Tο περιβάλλον είναι σύνθετο, ενιαίο και αδιαίρετο, ταυτόχρονα γεωφυσικό και γεωϊστορικό ή γεωπολιτισμικό. Oταν απειλείται, απειλείται στο σύνολό του.
H παρομοίωση περιγράφει ικανοποιητικά την αντιφατική σχέση ανάμεσα στο σύνθετο περιβάλλον και στην ανάπτυξη. Eίναι ακριβώς αυτό το σημείο τριβής μεταξύ επιστήμης του περιβάλλοντος και της πολιτικής. H ανάπτυξη τροφοδοτείται αποκλειστικά από το περιβάλλον και με τους ρυθμούς που έχει σήμερα το απειλεί είτε με την εξάντληση των φυσικών πόρων είτε με επιβλαβή υποπροϊόντα. Δεν είναι η καταστροφή που εικάζεται ότι θα επέλθει κάποτε στο μέλλον, αλλά που συντελείται τώρα: H εξάντληση του νερού και άλλων φυσικών πόρων η ατμοσφαιρική ρύπανση, οι κλιματολογικές αλλοιώσεις, τα απορρίμματα και τα βιομηχανικά απόβλητα (ανάμεσα σ’ αυτά και τα πυρηνικά), η καταστροφή των δασών, το φαινόμενο του θεμοκηπίου και άλλα είναι σημερινές ανοιχτές πληγές, προβλήματα που διογκώνονται και οξύνονται ακριβώς με τον ρυθμό της ανάπτυξης. Eπιπλέον: Oπως και η ανάπτυξη είναι κοινωνικά ανισομερής και άδικη, το ίδιο είναι και οι επιπτώσεις της. O Tρίτος Kόσμος είναι ο πιο φτωχός και ταυτόχρονα ο χώρος με την πιο εκτεταμένη καταστροφή του περιβάλλοντος. Kαι το τραγικότερο: Mε σχεδόν ανύπαρκτη θέληση για την προστασία του. Eχει άλλες προτεραιότητες...
Δεν υπήρξε μέχρι σήμερα πολιτική πρόταση για το σταμάτημα της ανάπτυξης ή για τον περιορισμό της με την επιβράδυνση του ρυθμού. Oι δύο βασικές προτάσεις, η φιλελεύθερση και η σοσιαλιστική, τις απολήξεις των οποίων ζούμε και σήμερα, χρονολογούνται από τον προπερασμένο αιώνα, όταν η σχέση περιβάλλοντος και ανάπτυξης ήταν ακόμη ομαλή και ισόρροπη. Kαι οι δύο προτάσεις επιδιώκουν την επιτάχυνση της ανάπτυξης με την πληρέστερη και αποδοτικότερη αξιοποίηση των φυσικών πόρων! O Kάρολος Mαρξ στήριξε ολόκληρη την κριτική του στις αντιθέσεις του καπιταλισμού που παρεμπόδιζαν τότε την ανάπτυξή του προς... την πλήρη καθυπόταξη της Φύσης στις ανάγκες του ανθρώπου!
Δεν επαληθεύτηκε: O καπιταλισμός, χωρίς να τις εξαλείψει, υπερκέρασε τις αντιθέσεις του επιταχύνοντας με την «παγκοσμιοποιημένη» ανάπτυξή του τους ρυθμούς καταστροφής του περιβάλλοντος σε πλανητική κλίμακα.
H πρόταση των οικολόγων για κάποιο είδος «αειφόρου» ανάπτυξης που θα στηριχθεί σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, κινείται ακόμη στη σφαίρα της ουτοπίας. Φαίνεται ότι η ανάπτυξη είναι περισσότερο φυσικό φαινόμενο, παρά οικονομικό και κοινωνικό και επιβάλλει η ίδια τα κριτήρια της επιλογής της. Mε άλλα κριτήρια, κοινωνικά, ηθικά ή περιβαλλοντικά, παύει να είναι ανάπτυξη! Yπάρχει εντούτοις ένα πλέγμα νομικών ρυθμίσεων για την προστασία του περιβάλλοντος, ιδιαίτερα από την πλευρά της Eυρωπαϊκής Eνωσης, η οποία φαίνεται ότι αντιμετωπίζει και τα οξύτερα περιβαλλοντικά προβλήματα. Oι ρυθμίσεις αυτές όμως δεν σηματοδοτούν κάποια διαφορετική επιλογή. Eμφανίζονται εκεί όπου η καταστροφή έχει ήδη χαράξει σαφή όρια.
Πλήρες αδιέξοδο; Πολύ πιθανό. Λέγεται ότι οι άνθρωποι ποτέ δεν έλυσαν τα μεγάλα αδιέξοδα, τα ατομικά και τα συλλογικά. Aπλώς τα βίωσαν και τα βιώνουν. Πολλοί στοχαστές προσπάθησαν και προσπαθούν να χαράξουν τα οικονομικά και κοινωνικά όρια της ανάπτυξης. Πιθανόν τα όρια αυτά να είναι φυσικά: η καταστροφή του περιβάλλοντος...
Κοινωνία της ποσότητας ή της ποιότητας;
Του SERGE LATOUCHE *
Μήπως η οικονομική μεγέθυνση, η οποία αποτελεί σύνθημα των κυβερνήσεων -τόσο των δεξιών όσο και των αριστερών- αλλά και δεδηλωμένο στόχο των περισσότερων κινημάτων της εναλλακτικής παγκοσμιοποίησης, αποτελεί παγίδα;
Υπάρχουν τρόποι μείωσης της οικονομικής δραστηριότητας, όπως ο περιορισμός των μετακινήσεων, που δεν θα είναι καταστροφικοί.
Δεδομένου ότι στηρίζεται στη συσσώρευση του πλούτου, καταστρέφει τη φύση και δημιουργεί κοινωνικές ανισότητες. Είτε πρόκειται για «βιώσιμη» είτε για «αειφόρο» οικονομική μεγέθυνση, εξακολουθεί να καταστρέφει την ευημερία. Γι' αυτόν ακριβώς το λόγο, θα πρέπει να στρέψουμε τις προσπάθειές μας προς την κατεύθυνση της ελάττωσης της οικονομικής δραστηριότητας: προς μια κοινωνία που θα στηρίζεται περισσότερο στην ποιότητα και λιγότερο στην ποσότητα, περισσότερο στη συνεργασία και λιγότερο στον ανταγωνισμό, η οποία θα επιδιώκει να απαλλάξει την ανθρωπότητα από τον οικονομισμό και θα έχει ως κυριότερο στόχο την κοινωνική δικαιοσύνη.
«Γιατί θα μπορούσε να αντλήσει κανείς απόλυτα θετική ικανοποίηση από το να τρώει υγιεινά τρόφιμα, να υφίσταται λιγότερο θόρυβο, να ζει μέσα σε ένα ισορροπημένο περιβάλλον, να μην υφίσταται πια τους καταναγκασμούς του κυκλοφοριακού...»: Ζακ Ελούλ (1)
Στις 14 Φεβρουαρίου του 2002, ο Τζορτζ Μπους έκανε την εξής δήλωση, στο Σίλβερ Σπρινγκ, στους αμερικανούς εκπρόσωπους του κλάδου της μετεωρολογίας: «Οσον αφορά την πρόοδο στα περιβαλλοντικά ζητήματα, η οικονομική μεγέθυνση είναι η λύση και όχι το πρόβλημα. Αυτό συμβαίνει επειδή παρέχει οικονομικούς πόρους που επιτρέπουν την επένδυση σε καθαρές τεχνολογίες. (2)» Κατά βάθος, η αριστερά συμμερίζεται σε μεγάλο βαθμό αυτή την άποψη, όπως και πολλοί υπέρμαχοι της εναλλακτικής παγκοσμιοποίησης, οι οποίοι θεωρούν ότι η οικονομική μεγέθυνση (ΣτΜ: την οποία πολύ κακώς αποδίδουμε συνήθως στα ελληνικά ως «ανάπτυξη», συγχέοντας τις λέξεις developpement και croissance) αποτελεί επίσης μια λύση για τα κοινωνικά προβλήματα, καθώς δημιουργεί θέσεις εργασίας και ευνοεί μια δικαιότερη κατανομή του εθνικού πλούτου.
Ετσι, για παράδειγμα, ο Φαμπρίς Νικολινό, οικολόγος αρθρογράφος της παρισινής εβδομαδιαίας εφημερίδας «Politis» και προσκείμενος στο κίνημα της εναλλακτικής παγκοσμιοποίησης, εγκατέλειψε πρόσφατα αυτό το έντυπο μετά την εσωτερική σύγκρουση που προκάλεσε το ζήτημα... της μεταρρύθμισης του ασφαλιστικού συστήματος.
Κρίση της αριστεράς
Ο δημόσιος διάλογος που ακολούθησε είναι ενδεικτικός της κρίσης που αντιμετωπίζει η αριστερά (3). Κατά την άποψη ενός αναγνώστη, η αιτία της σύγκρουσης συνίσταται χωρίς αμφιβολία στο ότι «τόλμησε να προχωρήσει πέρα από ένα είδος ενιαίας σκέψης, την οποία συμμερίζεται σχεδόν όλος ο γαλλικός πολιτικός κόσμος, και η οποία διακηρύσσει ότι η ευτυχία μας πρέπει υποχρεωτικά να συνίσταται στην ολοένα μεγαλύτερη οικονομική μεγέθυνση, στην ολοένα μεγαλύτερη παραγωγικότητα, στην ολοένα μεγαλύτερη αγοραστική δύναμη και -συνεπώς- στην ολοένα μεγαλύτερη κατανάλωση (4)».
Επειτα από μερικές δεκαετίες ξέφρενης σπατάλης, φαίνεται ότι έχουμε μπει πλέον στο μάτι του κυκλώνα, τόσο μεταφορικά όσο και κυριολεκτικά... Οι κλιματικές διαταραχές συνοδεύονται από πολέμους για το πετρέλαιο, τους οποίους θα ακολουθήσουν στο μέλλον πόλεμοι για το νερό (5), αλλά, πιθανότατα, και πανδημίες και εξαφάνιση σημαντικών ζωικών και φυτικών ειδών, η οποία θα οφείλεται σε βιογενετικές καταστροφές που είναι προβλέψιμες.
Κάτω από αυτές τις συνθήκες, η κοινωνία της οικονομικής μεγέθυνσης δεν είναι ούτε βιώσιμη ούτε και επιθυμητή. Είναι λοιπόν αναγκαίο να περάσουμε στην κοινωνία της ελάττωσης της οικονομικής δραστηριότητας και να καταβληθεί κάθε προσπάθεια ώστε αυτή η κοινωνία να είναι γαλήνια και φιλική προς τους ανθρώπους που θα ζουν σ' αυτήν.
Η κοινωνία της μεγέθυνσης μπορεί να οριστεί ως η κοινωνία στην οποία κυριαρχεί η οικονομία της οικονομικής μεγέθυνσης. Αυτή η κοινωνία έχει την τάση να αφεθεί να απορροφηθεί πλήρως από την οικονομία της μεγέθυνσης. Ετσι, η μεγέθυνση για τη μεγέθυνση μετατρέπεται στον κύριο -αν όχι στον μοναδικό- στόχο της ζωής. Μια κοινωνία αυτού του είδους δεν είναι βιώσιμη στο μέλλον, δεδομένου ότι προσκρούει στους περιορισμούς της βιόσφαιρας. Εάν υιοθετήσουμε ως δείκτη των επιβαρύνσεων που προκαλεί ο τρόπος ζωής μας στο περιβάλλον την «αποτύπωση» της εδαφικής έκτασης που απαιτείται για τη διαιώνιση αυτού του τρόπου ζωής, καταλήγουμε σε αποτελέσματα απαράδεκτα από τη σκοπιά της ισότητας στην απολαβή των φυσικών πόρων αλλά και μη βιώσιμα στο μέλλον, δεδομένου ότι υπερβαίνουν τη δυνατότητα αναπλήρωσης και αναγέννησης της βιόσφαιρας.
Ενας πολίτης των Ηνωμένων Πολιτειών «καταναλώνει» κατά μέσο όρο 96 στρέμματα βιόσφαιρας, ένας Καναδός 72, ενώ ο μέσος Ευρωπαίος 45. Ετσι, είμαστε πολύ μακριά, τόσο από την ισότητα σε πλανητικό επίπεδο όσο και από έναν τρόπο ζωής που να συμβαδίζει με τον αειφόρο πολιτισμό, ο οποίος θα απαιτούσε τον περιορισμό στα 14 στρέμματα, εάν υποθέσουμε ότι ο σημερινός πληθυσμός θα παρέμενε σταθερός (6).
Για να συμφιλιωθούν αυτές οι δύο αντιφατικές προσταγές, η οικονομική μεγέθυνση και ο σεβασμός του περιβάλλοντος, οι ειδικοί πιστεύουν ότι βρήκαν το μαγικό φίλτρο της «οικοαποτελεσματικότητας», της έννοιας-κλειδιού και, ουσιαστικά, της μοναδικής σοβαρής βάσης της «βιώσιμης ανάπτυξης».
Πρόκειται για τη σταδιακή μείωση των συνεπειών στο περιβάλλον και της έντασης της κατανάλωσης φυσικών πόρων, έτσι ώστε να επιτευχθεί ένα επίπεδο οικονομικής ανάπτυξης το οποίο να είναι συμβατό με την αναγνωρισμένη «φέρουσα ικανότητα» του πλανήτη (7).
Βέβαια, είναι αναμφισβήτητο ότι έχει αυξηθεί η οικολογική αποτελεσματικότητα της οικονομίας σε σημαντικό βαθμό, ωστόσο, ταυτόχρονα, η διαιώνιση της ξέφρενης οικονομικής μεγέθυνσης επιφέρει την υποβάθμιση του περιβάλλοντος σε παγκόσμιο επίπεδο.
Η μείωση των ρύπων που επιτυγχάνεται ανά μονάδα προϊόντος εξουδετερώνεται συστηματικά από την αύξηση των παραγόμενων μονάδων που διατίθενται στο εμπόριο (αυτό το φαινόμενο ονομάστηκε «φαινόμενο της αναπήδησης»).
Ανεπιθύμητη μεγέθυνση
Βέβαια, η «νέα οικονομία» είναι σχετικά άυλη ή, τουλάχιστον, λιγότερο υλική. Ωστόσο, σε πολύ μεγάλο βαθμό, αντί να υποκαταστήσει την παλαιά οικονομία, αποτελεί απλά συμπλήρωμά της.
Τελικά, όλοι οι δείκτες μάς αποδεικνύουν ότι η κατανάλωση φυσικών πόρων συνεχίζει να αυξάνεται (8).
Τέλος, για να υιοθετήσει κανείς αυτή την άποψη, θα πρέπει να συμμερίζεται την ακλόνητη πίστη των ορθόδοξων οικονομολόγων, οι οποίοι πιστεύουν ότι η επιστήμη του μέλλοντος θα λύσει όλα τα προβλήματα και ότι είναι δυνατή η απεριόριστη υποκατάσταση της φύσης από τεχνικά επιτεύγματα που θα επινοήσει ο άνθρωπος.
Σύμφωνα με τον Ιβάν Ιλιτς, η προγραμματισμένη εξαφάνιση της κοινωνίας της οικονομικής μεγέθυνσης δεν είναι απαραίτητα μια κακή είδηση. «Η καλή είδηση είναι ότι δεν πρόκειται για την εγκατάλειψη ενός καλού σε γενικές γραμμές τρόπου ζωής λόγω των παρενεργειών του. Δεν πρόκειται για το δίλημμα εάν θα πρέπει να στερηθούμε έναν νοστιμότατο μεζέ λόγω των κινδύνων που κρύβει η κατανάλωσή του. Οχι, αυτό το φαγητό είναι αφ' εαυτού κακό και θα ήμασταν πολύ πιο ευτυχείς εάν το καταργούσαμε από το διαιτολόγιό μας. Πρέπει να ζήσουμε διαφορετικά για να ζήσουμε καλύτερα (9)».
Η κοινωνία της οικονομικής μεγέθυνσης δεν είναι επιθυμητή για τρεις τουλάχιστον λόγους: επιφέρει την αύξηση των ανισοτήτων και των αδικιών και προκαλεί μια ευημερία που είναι σε μεγάλο βαθμό απατηλή. Ακόμα και για τους ίδιους τους «κατέχοντες», δημιουργεί μια κοινωνία που δεν τους είναι φιλική, μια «αντικοινωνία» που είναι άρρωστη από τον ίδιο της τον πλούτο.
Η άνοδος του βιοτικού επιπέδου την οποία πιστεύουν ότι απολαμβάνουν οι πολίτες του Βορρά είναι σε μεγάλο βαθμό πλασματική. Βέβαια, έχουν τη δυνατότητα να ξοδέψουν περισσότερα χρήματα για να αποκτήσουν εμπορευματοποιημένα αγαθά και υπηρεσίες, αλλά ξεχνούν να συνυπολογίσουν την αύξηση των διάφορων μορφών κόστους που αυτό συνεπάγεται.
Υπάρχουν περιπτώσεις όπου δεν μπορούμε να μετρήσουμε αυτό το κόστος, όπως στην περίπτωση της υποβάθμισης της ποιότητας ζωής την οποία υφιστάμεθα εξαιτίας του σύγχρονου μοντέλου διαβίωσης.
Υπάρχουν όμως και οι περιπτώσεις των «αντισταθμιστικών» και των επανορθωτικών δαπανών που καθίστανται αναγκαίες από τον σύγχρονο τρόπο ζωής (φάρμακα, αυξημένες μεταφορές, διασκέδαση και δραστηριότητες ελεύθερου χρόνου) και την άνοδο της τιμής αγαθών που έχουν γίνει σπάνια (εμφιαλωμένο πόσιμο νερό, ενέργεια, χώροι πρασίνου...).
Ο Χέρμαν Ντάλι έχει δημιουργήσει ένα σύνθετο δείκτη, τον Αυθεντικό Δείκτη Προόδου (ΙΡΑ: Genuine Progress Indicator), ο οποίος διορθώνει το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν, αφαιρώντας το κόστος που συνεπάγεται η ρύπανση και η υποβάθμιση του περιβάλλοντος. Εφάρμοσε δε αυτόν τον δείκτη στην οικονομία των Ηνωμένων Πολιτειών από τη δεκατία του 1970: ενώ το ΑΕΠ της χώρας ακολουθεί ανοδικούς ρυθμούς (10), ο ΑΔΠ βρίσκεται σε στασιμότητα ή είναι αρνητικός.
Ο μύθος της ευημερίας
Είναι λυπηρό το γεγονός ότι κανένας στη Γαλλία δεν επιχείρησε να πραγματοποιήσει παρόμοιους υπολογισμούς. Εχουμε κάθε λόγο να υποθέτουμε ότι αυτό το εγχείρημα θα οδηγούσε σε παρόμοια αποτελέσματα. Αυτό σημαίνει ότι, κάτω από αυτές τις συνθήκες, η οικονομική μεγέθυνση είναι ένας μύθος, ακόμα και στη σφαίρα της φαντασίας της οικονομίας της ευημερίας και της καταναλωτικής κοινωνίας! Γιατί, αυτό που αυξάνεται από τη μια πλευρά, μειώνεται έντονα από την άλλη πλευρά.
Δυστυχώς, όλα αυτά δεν είναι αρκετά για να μας οδηγήσουν στο να εγκαταλείψουμε τη βολίδα, η οποία, στην ξέφρενη κούρσα της, μας οδηγεί κατ' ευθείαν στον γκρεμό, και να ακολουθήσουμε την αντίθετη κατεύθυνση.
Ας το πάρουμε απόφαση. Η ελάττωση της οικονομικής δραστηριότητας είναι μια αναγκαιότητα. Δεν πρόκειται για ιδανικό, ούτε και αποτελεί τον μοναδικό στόχο της «κοινωνίας που θα διαδεχτεί την ανάπτυξη» και του άλλου κόσμου που είναι εφικτός. Ωστόσο, ας κάνουμε την ανάγκη φιλοτιμία και ας προσπαθήσουμε να συλλάβουμε, για τις κοινωνίες του Βορρά, την ελάττωση της οικονομικής δραστηριότητας ως έναν στόχο από τον οποίο μπορούμε να αποκομίσουμε και ορισμένα πλεονεκτήματα (11).
Ο κυριότερος στόχος του συνθήματος της ελάττωσης της οικονομικής δραστηριότητας είναι η εγκατάλειψη του παράλογου στόχου της οικονομικής μεγέθυνσης για τη μεγέθυνση. Ειδικότερα, η ελάττωση δεν είναι η αρνητική μεγέθυνση (καθώς αυτή η έννοια είναι παράλογη και οξύμωρη και στην κυριολεξία σημαίνει: «προχωρώ οπισθοχωρώντας»).
Η δυσκολία που συναντάμε στη μετάφραση του γαλλικού όρου «decroissance» (ελάττωση) στα αγγλικά αποκαλύπτει το μέγεθος της κυριαρχίας του οικονομισμού στη σκέψη των ανθρώπων.
Από την άλλη πλευρά όμως, συναντάμε αντίστοιχη αδυναμία της μετάφρασης του όρου «ανάπτυξη» ή «μεγέθυνση» στις αφρικανικές γλώσσες (και φυσικά, πόσο μάλλον του όρου «decroissance»).
Γνωρίζουμε ότι μια μικρή επιβράδυνση της οικονομικής μεγέθυνσης βυθίζει τις κοινωνίες μας στην απόγνωση, εξαιτίας της αύξησης της ανεργίας και της εγκατάλειψης των κοινωνικών, πολιτισμικών και περιβαλλοντικών προγραμμάτων που εξασφαλίζουν ένα ελάχιστο επίπεδο ποιότητας ζωής.
Εύκολα μπορεί να φανταστεί κανείς τι καταστροφή θα επέφερε ένας αρνητικός ρυθμός οικονομικής μεγέθυνσης!
Οπως δεν υπάρχει τίποτα το χειρότερο από μια κοινωνία οργανωμένη με βάση την εργασία και στην οποία η εργασία έχει αρχίσει να σπανίζει, δεν υπάρχει τίποτα χειρότερο από μια κοινωνία της οικονομικής μεγέθυνσης χωρίς μεγέθυνση.
Αυτό ακριβώς καταδικάζει τη θεσμική αριστερά στον σοσιαλφιλελευθερισμό, επειδή δεν τολμάει να προχωρήσει στην απελευθέρωση του φαντασιακού της κοινωνίας από τις παραπάνω έννοιες που το στοιχειώνουν. Συνεπώς, μπορούμε να φανταστούμε την ελάττωση της οικονομικής δραστηριότητας μονάχα μέσα στην «κοινωνία της ελάττωσης», της οποίας και θα πρέπει να προσδιορίσουμε την έννοια.
Περιορισμός εργασίας
Κατ' αρχάς, μια πολιτική ελάττωσης της οικονομικής δραστηριότητας θα μπορούσε να συνίσταται στον περιορισμό, αν όχι στην κατάργηση, των ενεργειών που έχουν επιπτώσεις στο περιβάλλον χωρίς να προσφέρουν κάποια ικανοποίηση αναγκών. Για παράδειγμα, στην επανεξέταση του τεράστιου όγκου μετακινήσεων ανθρώπων και εμπορευμάτων σε πλανητικό επίπεδο, οι οποίες έχουν αρνητικές επιπτώσεις στο περιβάλλον (φυσικά, αυτό θα συνεπάγεται και την αντιστροφή της κυρίαρχης τάσης για μεταφορά των παραγωγικών δραστηριοτήτων σε μακρινές χώρες με χαμηλό εργατικό κόστος και τον επαναπατρισμό τους στις χώρες όπου καταναλώνονται τα προϊόντα τους).
Το ίδιο ισχύει και για τον ορυμαγδό της διαφήμισης, ο οποίος πολύ συχνά έχει σοβαρές επιπτώσεις, όπως και για την ολοένα ταχύτερη απαξίωση των προϊόντων και την ανάπτυξη των συσκευών μιας χρήσης, που έχουν ως μοναδικό στόχο να κινείται η ανεξέλεγκτη γιγάντια μηχανή της οικονομίας με ολοένα πιο γρήγορους ρυθμούς. Ολα αυτά δημιουργούν σημαντικά περιθώρια ελάττωσης της κατανάλωσης αγαθών.
Από αυτή την άποψη, η ελάττωση της οικονομικής δραστηριότητας δεν συνεπάγεται απαραίτητα την υποχώρηση της ευημερίας.
Το 1848, ο Κάρολος Μαρξ θεωρούσε ότι είχε έρθει η στιγμή για την κοινωνική επανάσταση και ότι το σύστημα ήταν ώριμο για το πέρασμα στην κομμουνιστική οικονομία της αφθονίας. Η απίστευτη υπερπαραγωγή βαμβακερών υφασμάτων και άλλων βιομηχανικών αγαθών τού φαινόταν κάτι παραπάνω από αρκετή για να θρέψει, να στεγάσει και να ντύσει αξιοπρεπώς τον πληθυσμό (τουλάχιστον τον δυτικό), εάν καταργείτο το μονοπώλιο του κεφαλαίου.
Κι όμως, ο υλικός «πλούτος» εκείνης της εποχής ήταν ασύγκριτα μικρότερος από αυτόν που υπάρχει σήμερα. Δεν υπήρχαν αυτοκίνητα, αεροπλάνα, πλαστικές ύλες, πλυντήρια, ψυγεία, υπολογιστές, βιοτεχνολογία, αλλά ούτε και φυτοφάρμακα, χημικά λιπάσματα και πυρηνική ενέργεια! Παρά τις άνευ προηγουμένου ανατροπές που είχε επιφέρει εκείνη την εποχή η βιομηχανοποίηση, οι ανάγκες εξακολουθούσαν να είναι μικρές για τα σημερινά δεδομένα και η ικανοποίησή τους δυνατή. Η ευτυχία -τουλάχιστον στο βαθμό που εξαρτιόταν από υλικούς παράγοντες- φαινόταν εφικτή στο εγγύς μέλλον.
Για να αντιληφθούμε πώς θα μπορούσε να είναι μια γαλήνια κοινωνία της ελάττωσης της οικονομικής δραστηριότητας, θα πρέπει κυριολεκτικά να εγκαταλείψουμε τη σφαίρα της οικονομίας και να αμφισβητήσουμε την κυριαρχία της στην υπόλοιπη ζωή μας, στη θεωρία, στην πράξη και κυρίως μέσα στο μυαλό μας.
Γι' αυτό, θα πρέπει να υλοποιηθεί κατ' αρχάς η εξής σημαντική προϋπόθεση: να πραγματοποιηθεί σημαντική μείωση του χρόνου εργασίας, έτσι ώστε να εξασφαλιστεί μια ικανοποιητική θέση εργασίας για τον καθένα. Ηδη από το 1981, ο Ζακ Ελούλ, ένας από τους πρώτους διανοητές που προώθησαν την κοινωνία της ελάττωσης της οικονομικής δραστηριότητας, όριζε ως στόχο το να μην υπερβαίνει η εργασία τις δύο ώρες ημερησίως (12).
Υπερίσχυση αξιών
Μπορούμε να αντλήσουμε έμπνευση από τη «Χάρτα για την κατανάλωση και τους τρόπους ζωής» που προτάθηκε το 1992 στο Φόρουμ των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων του Ρίο, κατά τη διάρκεια της διάσκεψης κορυφής για την ανάπτυξη και το περιβάλλον, και να συνθέσουμε όλα όσα προβλέπονται σ' αυτήν μέσα σε ένα πρόγραμμα που μπορεί να συνοψιστεί σε έξι λέξεις: επαναξιολόγηση, αναδιάρθρωση, αναδιανομή, περιορισμός, επαναχρησιμοποίηση, ανακύκλωση.
Αυτοί οι έξι στόχοι που βρίσκονται σε σχέση αλληλεξάρτησης μεταξύ τους, μπορούν να πυροδοτήσουν έναν «ενάρετο κύκλο» ελάττωσης της οικονομικής δραστηριότητας, ο οποίος μπορεί να οδηγήσει στην κοινωνική αρμονία και στην αειφορία. Θα μπορούσαμε μάλιστα να διευρύνουμε αυτούς τους στόχους προσθέτοντας την επανεκπαίδευση, τον επανακαθορισμό των προτεραιοτήτων, την αλλαγή χρήσης των παραγωγικών εγκαταστάσεων και, φυσικά, την επιστροφή της παραγωγής κοντά στον χώρο της κατανάλωσής της, παρά το αυξημένο εργατικό κόστος. Ωστόσο, όλοι αυτοί οι στόχοι περιλαμβάνονται λίγο πολύ στους έξι πρώτους.
Ετσι, είναι προφανές ποιες είναι οι αξίες που πρέπει να προβάλλουμε και οι οποίες πρέπει να υπερισχύσουν των αξιών που κυριαρχούν σήμερα. Πρέπει ο αλτρουισμός να νικήσει τον εγωισμό, η συνεργασία τον ξέφρενο ανταγωνισμό, η ευχαρίστηση που προσφέρει ο ελεύθερος χρόνος να διαδεχτεί την εργασιομανία, η σπουδαιότητα της κοινωνικής ζωής την αλόγιστη κατανάλωση, η αγάπη για τα καλοδουλεμένα και τα όμορφα πράγματα την «παραγωγικίστικη» αποτελεσματικότητα, η λογική τον ανορθολογισμό κ.λπ. Το πρόβλημα είναι ότι οι αξίες που επικρατούν σήμερα είναι συστημικές: δημιουργούνται και ενισχύονται από το σύστημα και -μέσα από μια αμφίδρομη σχέση- συμβάλλουν στην ενίσχυσή του.
Βέβαια, η επιλογή μιας διαφορετικής προσωπικής ηθικής, όπως η εκούσια απλότητα, μπορεί να οδηγήσει στην αναστροφή αυτής της τάσης και να υποσκάψει τις βάσεις στις οποίες στηρίζεται το φαντασιακό του συστήματος, ωστόσο, χωρίς μια ριζική αμφισβήτηση του συστήματος, υπάρχει ο κίνδυνος αυτή η αλλαγή να παραμείνει περιορισμένη.
Ωστόσο, θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς ότι πρόκειται για ένα ουτοπικό και υπερβολικά μεγάλης εμβέλειας πρόγραμμα. Είναι άραγε δυνατή αυτή η μετάβαση χωρίς να προϋποθέτει μια βίαιη επανάσταση, ή, για την ακρίβεια, μπορεί να γίνει η επανάσταση στη νοοτροπία χωρίς ξέσπασμα κοινωνικής βίας;
Η δραστική μείωση των συνεπειών στο περιβάλλον -και, συνεπώς, της παραγωγής αξιών ανταλλαγής που ενσωματώνονται σε υλικά αντικείμενα- δεν προϋποθέτει απαραίτητα τη μείωση της παραγωγής αξιών χρήσης, μέσα από την παραγωγή άυλων προϊόντων. Αυτά -ή τουλάχιστον ένα μέρος τους- μπορούν να διατηρήσουν μια εμπορική αξία.
Καταστροφές «παιδαγωγικές»
Ωστόσο, αν και είναι δυνατόν να επιβιώσουν η αγορά και το κέρδος ως δείκτες, δεν θα αποτελούν πλέον τα θεμέλια του συστήματος.
Μπορούμε να σχεδιάσουμε μέτρα που θα εφαρμοστούν σταδιακά και θα αποτελέσουν τους ενδιάμεσους σταθμούς αυτής της μετάβασης, ωστόσο, είναι αδύνατον να προβλέψουμε εάν θα γίνουν αποδεκτά από τους «προνομιούχους» τους οποίους θα θίξουν ή από τα σημερινά θύματα του συστήματος, των οποίων το μυαλό αλλά και το σώμα έχει ναρκωθεί από το σύστημα.
Ωστόσο, ο ανησυχητικός καύσωνας του καλοκαιριού του 2003 στη Νοτιοδυτική Ευρώπη, ο οποίος προκάλεσε χιλιάδες θύματα, ήταν πολύ πιο πειστικός απ' όλα μας τα επιχειρήματα για την ανάγκη της αλλαγής πλεύσης προς την κοινωνία της ελάττωσης της οικονομικής δραστηριότητας.
Ετσι, στο μέλλον, για να πραγματοποιήσουμε την αναγκαία απελευθέρωση του φαντασιακού της κοινωνίας από την έννοια της οικονομικής μεγέθυνσης που το έχει στοιχειώσει, μπορούμε σε μεγάλο βαθμό να βασιζόμαστε στον παιδαγωγικό χαρακτήρα των καταστροφών.
1) «Entretiens avec Jacques Ellul», Patrick Chastenet, «La Table ronde», Παρίσι, 1994.
2) «Le Monde», 16 Φεβρουαρίου 2002.
3) Fabrice Nicolino, «Retraite ou deroute...», «Politis», 8 Μαΐου 2003. Η κρίση πυροδοτήθηκε από μάλλον ατυχείς διατυπώσεις του Φαμπρίς Νικολινό, ο οποίος χαρακτήρισε το κοινωνικό κίνημα «φεστιβάλ συντεχνιακών τσιρίδων» και αναφερόταν «στον κύριο που θέλει να βγει στη σύνταξη μετά τα 50, γιατί, ναι, οδηγάει τρένα, σκληρή δουλειά σαν το ανθρακωρυχείο• οϊμέ, ξαναγυρίσαμε στην εποχή του Ζερμινάλ!».
4) «Politis», αρ. 755, 12 Ιουνίου 2003.
5) «Vandana Shiva», «La Guerre de l'eau», Parangon, Παρίσι, 2003.
6) Υπό την επιμέλεια του Gianfranco Bologna, «Italia capace di futuro», WWF-EMI, Μπολόνια 2001, σελ. 86-88.
7) «The Business Case for Sustainable Development», το οποίο δόθηκε στη δημοσιότητα κατά τη διάρκεια της διάσκεψης κορυφής του Γιοχάνεσμπουργκ (Αύγουστος-Σεπτέμβριος 2002).
8) Mauro Bonaiuti, «Nicholas Georgescu-Roegen. Bioeconomia. Verso un' altra economia ecolοgicamente e socialmente sostenible», Bollati Boringhieri, Τορίνο και ιδιαίτερα σελίδες 38-40.
9) «Le Monde», 7 Δεκεμβρίου 2002.
10) C. Cobb, Τ. Halstead, J. Rowe, «The Genuine Progress Indicator: Summary of Data and Methodology, Redefining Progress», 1995. Επίσης, το έργο των ιδίων, «If the GDP is Up, Why is America Down...» «Atlantic Monthly», αρ. 276, Σαν Φρανσίσκο, Οκτώβριος 1995.
11) Οσον αφορά τις κοινωνίες του Νότου, αυτός ο στόχος δεν είναι πραγματικά στην ημερήσια διάταξη: παρά το γεγονός ότι διακατέχονται από την ιδεολογία της μεγέθυνσης, στην πλειονότητά τους δεν είναι στ' αλήθεια «κοινωνίες της μεγέθυνσης».
12) Βλέπε «Changer de revolution», στο οποίο παραπέμπει ο Jean-Luc Porquet, στο «Ellul, l'homme qui avait (presque) tout prevu», «Le Cherche-Midi», 2003, σελ. 212-213.
* «Αντιρρησίας μεγέθυνσης», πρόεδρος της «Γραμμής του ορίζοντα», διακεκριμένος καθηγητής του πανεπιστημίου Paris-Sud. Συγγραφέας, μεταξύ άλλων, των «La Deraison de la raison economique», Albin Michel, Παρίσι, 2001, «Justice sans limites», Fayard, Παρίσι, 2003 και «La Pensee creative contre l'economie de l'absurde», Parangon, Παρίσι, 2003.
Μήπως η οικονομική μεγέθυνση, η οποία αποτελεί σύνθημα των κυβερνήσεων -τόσο των δεξιών όσο και των αριστερών- αλλά και δεδηλωμένο στόχο των περισσότερων κινημάτων της εναλλακτικής παγκοσμιοποίησης, αποτελεί παγίδα;
Aνάπτυξη και Περιβάλλον
Tου Aντωνη Kαρκαγιαννη
Tο φυσικό περιβάλλον παρομοιάζεται με επιφάνεια πάνω στην οποία οι άνθρωποι χάραξαν και χαράζουν το πέρασμά τους, την ανάπτυξή τους, την ιστορία τους και ολόκληρο τον πολιτισμό τους, μεταβάλλοντάς το από γεωφυσικό σε γεω-ιστορικό ή γεωπολιτιστικό. Aκόμα και τα αμιγώς πνευματικά επιτεύγματα και οι αρετές διαμορφώθηκαν σε στενή συνάρτηση με το φυσικό περιβάλλον, ορθότερα από τη σχέση του ανθρώπου με το φυσικό περιβάλλον.
H ανάγκη για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος ανέκυψε ή έγινε αισθητή τις τελευταίες 5-6 δεκαετίες, στις μέρες μας, όταν αυτή η χάραξη προχώρησε τόσο βαθιά ώστε να απειλεί με καταστροφή την ίδια την επιφάνεια και ό,τι μέχρι τώρα χαράχθηκε πάνω σε αυτήν, δηλαδή τον πολιτισμό μας. Tο περιβάλλον είναι σύνθετο, ενιαίο και αδιαίρετο, ταυτόχρονα γεωφυσικό και γεωϊστορικό ή γεωπολιτισμικό. Oταν απειλείται, απειλείται στο σύνολό του.
H παρομοίωση περιγράφει ικανοποιητικά την αντιφατική σχέση ανάμεσα στο σύνθετο περιβάλλον και στην ανάπτυξη. Eίναι ακριβώς αυτό το σημείο τριβής μεταξύ επιστήμης του περιβάλλοντος και της πολιτικής. H ανάπτυξη τροφοδοτείται αποκλειστικά από το περιβάλλον και με τους ρυθμούς που έχει σήμερα το απειλεί είτε με την εξάντληση των φυσικών πόρων είτε με επιβλαβή υποπροϊόντα. Δεν είναι η καταστροφή που εικάζεται ότι θα επέλθει κάποτε στο μέλλον, αλλά που συντελείται τώρα: H εξάντληση του νερού και άλλων φυσικών πόρων η ατμοσφαιρική ρύπανση, οι κλιματολογικές αλλοιώσεις, τα απορρίμματα και τα βιομηχανικά απόβλητα (ανάμεσα σ’ αυτά και τα πυρηνικά), η καταστροφή των δασών, το φαινόμενο του θεμοκηπίου και άλλα είναι σημερινές ανοιχτές πληγές, προβλήματα που διογκώνονται και οξύνονται ακριβώς με τον ρυθμό της ανάπτυξης. Eπιπλέον: Oπως και η ανάπτυξη είναι κοινωνικά ανισομερής και άδικη, το ίδιο είναι και οι επιπτώσεις της. O Tρίτος Kόσμος είναι ο πιο φτωχός και ταυτόχρονα ο χώρος με την πιο εκτεταμένη καταστροφή του περιβάλλοντος. Kαι το τραγικότερο: Mε σχεδόν ανύπαρκτη θέληση για την προστασία του. Eχει άλλες προτεραιότητες...
Δεν υπήρξε μέχρι σήμερα πολιτική πρόταση για το σταμάτημα της ανάπτυξης ή για τον περιορισμό της με την επιβράδυνση του ρυθμού. Oι δύο βασικές προτάσεις, η φιλελεύθερση και η σοσιαλιστική, τις απολήξεις των οποίων ζούμε και σήμερα, χρονολογούνται από τον προπερασμένο αιώνα, όταν η σχέση περιβάλλοντος και ανάπτυξης ήταν ακόμη ομαλή και ισόρροπη. Kαι οι δύο προτάσεις επιδιώκουν την επιτάχυνση της ανάπτυξης με την πληρέστερη και αποδοτικότερη αξιοποίηση των φυσικών πόρων! O Kάρολος Mαρξ στήριξε ολόκληρη την κριτική του στις αντιθέσεις του καπιταλισμού που παρεμπόδιζαν τότε την ανάπτυξή του προς... την πλήρη καθυπόταξη της Φύσης στις ανάγκες του ανθρώπου!
Δεν επαληθεύτηκε: O καπιταλισμός, χωρίς να τις εξαλείψει, υπερκέρασε τις αντιθέσεις του επιταχύνοντας με την «παγκοσμιοποιημένη» ανάπτυξή του τους ρυθμούς καταστροφής του περιβάλλοντος σε πλανητική κλίμακα.
H πρόταση των οικολόγων για κάποιο είδος «αειφόρου» ανάπτυξης που θα στηριχθεί σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, κινείται ακόμη στη σφαίρα της ουτοπίας. Φαίνεται ότι η ανάπτυξη είναι περισσότερο φυσικό φαινόμενο, παρά οικονομικό και κοινωνικό και επιβάλλει η ίδια τα κριτήρια της επιλογής της. Mε άλλα κριτήρια, κοινωνικά, ηθικά ή περιβαλλοντικά, παύει να είναι ανάπτυξη! Yπάρχει εντούτοις ένα πλέγμα νομικών ρυθμίσεων για την προστασία του περιβάλλοντος, ιδιαίτερα από την πλευρά της Eυρωπαϊκής Eνωσης, η οποία φαίνεται ότι αντιμετωπίζει και τα οξύτερα περιβαλλοντικά προβλήματα. Oι ρυθμίσεις αυτές όμως δεν σηματοδοτούν κάποια διαφορετική επιλογή. Eμφανίζονται εκεί όπου η καταστροφή έχει ήδη χαράξει σαφή όρια.
Πλήρες αδιέξοδο; Πολύ πιθανό. Λέγεται ότι οι άνθρωποι ποτέ δεν έλυσαν τα μεγάλα αδιέξοδα, τα ατομικά και τα συλλογικά. Aπλώς τα βίωσαν και τα βιώνουν. Πολλοί στοχαστές προσπάθησαν και προσπαθούν να χαράξουν τα οικονομικά και κοινωνικά όρια της ανάπτυξης. Πιθανόν τα όρια αυτά να είναι φυσικά: η καταστροφή του περιβάλλοντος...
Κοινωνία της ποσότητας ή της ποιότητας;
Του SERGE LATOUCHE *
Μήπως η οικονομική μεγέθυνση, η οποία αποτελεί σύνθημα των κυβερνήσεων -τόσο των δεξιών όσο και των αριστερών- αλλά και δεδηλωμένο στόχο των περισσότερων κινημάτων της εναλλακτικής παγκοσμιοποίησης, αποτελεί παγίδα;
Υπάρχουν τρόποι μείωσης της οικονομικής δραστηριότητας, όπως ο περιορισμός των μετακινήσεων, που δεν θα είναι καταστροφικοί.
Δεδομένου ότι στηρίζεται στη συσσώρευση του πλούτου, καταστρέφει τη φύση και δημιουργεί κοινωνικές ανισότητες. Είτε πρόκειται για «βιώσιμη» είτε για «αειφόρο» οικονομική μεγέθυνση, εξακολουθεί να καταστρέφει την ευημερία. Γι' αυτόν ακριβώς το λόγο, θα πρέπει να στρέψουμε τις προσπάθειές μας προς την κατεύθυνση της ελάττωσης της οικονομικής δραστηριότητας: προς μια κοινωνία που θα στηρίζεται περισσότερο στην ποιότητα και λιγότερο στην ποσότητα, περισσότερο στη συνεργασία και λιγότερο στον ανταγωνισμό, η οποία θα επιδιώκει να απαλλάξει την ανθρωπότητα από τον οικονομισμό και θα έχει ως κυριότερο στόχο την κοινωνική δικαιοσύνη.
«Γιατί θα μπορούσε να αντλήσει κανείς απόλυτα θετική ικανοποίηση από το να τρώει υγιεινά τρόφιμα, να υφίσταται λιγότερο θόρυβο, να ζει μέσα σε ένα ισορροπημένο περιβάλλον, να μην υφίσταται πια τους καταναγκασμούς του κυκλοφοριακού...»: Ζακ Ελούλ (1)
Στις 14 Φεβρουαρίου του 2002, ο Τζορτζ Μπους έκανε την εξής δήλωση, στο Σίλβερ Σπρινγκ, στους αμερικανούς εκπρόσωπους του κλάδου της μετεωρολογίας: «Οσον αφορά την πρόοδο στα περιβαλλοντικά ζητήματα, η οικονομική μεγέθυνση είναι η λύση και όχι το πρόβλημα. Αυτό συμβαίνει επειδή παρέχει οικονομικούς πόρους που επιτρέπουν την επένδυση σε καθαρές τεχνολογίες. (2)» Κατά βάθος, η αριστερά συμμερίζεται σε μεγάλο βαθμό αυτή την άποψη, όπως και πολλοί υπέρμαχοι της εναλλακτικής παγκοσμιοποίησης, οι οποίοι θεωρούν ότι η οικονομική μεγέθυνση (ΣτΜ: την οποία πολύ κακώς αποδίδουμε συνήθως στα ελληνικά ως «ανάπτυξη», συγχέοντας τις λέξεις developpement και croissance) αποτελεί επίσης μια λύση για τα κοινωνικά προβλήματα, καθώς δημιουργεί θέσεις εργασίας και ευνοεί μια δικαιότερη κατανομή του εθνικού πλούτου.
Ετσι, για παράδειγμα, ο Φαμπρίς Νικολινό, οικολόγος αρθρογράφος της παρισινής εβδομαδιαίας εφημερίδας «Politis» και προσκείμενος στο κίνημα της εναλλακτικής παγκοσμιοποίησης, εγκατέλειψε πρόσφατα αυτό το έντυπο μετά την εσωτερική σύγκρουση που προκάλεσε το ζήτημα... της μεταρρύθμισης του ασφαλιστικού συστήματος.
Κρίση της αριστεράς
Ο δημόσιος διάλογος που ακολούθησε είναι ενδεικτικός της κρίσης που αντιμετωπίζει η αριστερά (3). Κατά την άποψη ενός αναγνώστη, η αιτία της σύγκρουσης συνίσταται χωρίς αμφιβολία στο ότι «τόλμησε να προχωρήσει πέρα από ένα είδος ενιαίας σκέψης, την οποία συμμερίζεται σχεδόν όλος ο γαλλικός πολιτικός κόσμος, και η οποία διακηρύσσει ότι η ευτυχία μας πρέπει υποχρεωτικά να συνίσταται στην ολοένα μεγαλύτερη οικονομική μεγέθυνση, στην ολοένα μεγαλύτερη παραγωγικότητα, στην ολοένα μεγαλύτερη αγοραστική δύναμη και -συνεπώς- στην ολοένα μεγαλύτερη κατανάλωση (4)».
Επειτα από μερικές δεκαετίες ξέφρενης σπατάλης, φαίνεται ότι έχουμε μπει πλέον στο μάτι του κυκλώνα, τόσο μεταφορικά όσο και κυριολεκτικά... Οι κλιματικές διαταραχές συνοδεύονται από πολέμους για το πετρέλαιο, τους οποίους θα ακολουθήσουν στο μέλλον πόλεμοι για το νερό (5), αλλά, πιθανότατα, και πανδημίες και εξαφάνιση σημαντικών ζωικών και φυτικών ειδών, η οποία θα οφείλεται σε βιογενετικές καταστροφές που είναι προβλέψιμες.
Κάτω από αυτές τις συνθήκες, η κοινωνία της οικονομικής μεγέθυνσης δεν είναι ούτε βιώσιμη ούτε και επιθυμητή. Είναι λοιπόν αναγκαίο να περάσουμε στην κοινωνία της ελάττωσης της οικονομικής δραστηριότητας και να καταβληθεί κάθε προσπάθεια ώστε αυτή η κοινωνία να είναι γαλήνια και φιλική προς τους ανθρώπους που θα ζουν σ' αυτήν.
Η κοινωνία της μεγέθυνσης μπορεί να οριστεί ως η κοινωνία στην οποία κυριαρχεί η οικονομία της οικονομικής μεγέθυνσης. Αυτή η κοινωνία έχει την τάση να αφεθεί να απορροφηθεί πλήρως από την οικονομία της μεγέθυνσης. Ετσι, η μεγέθυνση για τη μεγέθυνση μετατρέπεται στον κύριο -αν όχι στον μοναδικό- στόχο της ζωής. Μια κοινωνία αυτού του είδους δεν είναι βιώσιμη στο μέλλον, δεδομένου ότι προσκρούει στους περιορισμούς της βιόσφαιρας. Εάν υιοθετήσουμε ως δείκτη των επιβαρύνσεων που προκαλεί ο τρόπος ζωής μας στο περιβάλλον την «αποτύπωση» της εδαφικής έκτασης που απαιτείται για τη διαιώνιση αυτού του τρόπου ζωής, καταλήγουμε σε αποτελέσματα απαράδεκτα από τη σκοπιά της ισότητας στην απολαβή των φυσικών πόρων αλλά και μη βιώσιμα στο μέλλον, δεδομένου ότι υπερβαίνουν τη δυνατότητα αναπλήρωσης και αναγέννησης της βιόσφαιρας.
Ενας πολίτης των Ηνωμένων Πολιτειών «καταναλώνει» κατά μέσο όρο 96 στρέμματα βιόσφαιρας, ένας Καναδός 72, ενώ ο μέσος Ευρωπαίος 45. Ετσι, είμαστε πολύ μακριά, τόσο από την ισότητα σε πλανητικό επίπεδο όσο και από έναν τρόπο ζωής που να συμβαδίζει με τον αειφόρο πολιτισμό, ο οποίος θα απαιτούσε τον περιορισμό στα 14 στρέμματα, εάν υποθέσουμε ότι ο σημερινός πληθυσμός θα παρέμενε σταθερός (6).
Για να συμφιλιωθούν αυτές οι δύο αντιφατικές προσταγές, η οικονομική μεγέθυνση και ο σεβασμός του περιβάλλοντος, οι ειδικοί πιστεύουν ότι βρήκαν το μαγικό φίλτρο της «οικοαποτελεσματικότητας», της έννοιας-κλειδιού και, ουσιαστικά, της μοναδικής σοβαρής βάσης της «βιώσιμης ανάπτυξης».
Πρόκειται για τη σταδιακή μείωση των συνεπειών στο περιβάλλον και της έντασης της κατανάλωσης φυσικών πόρων, έτσι ώστε να επιτευχθεί ένα επίπεδο οικονομικής ανάπτυξης το οποίο να είναι συμβατό με την αναγνωρισμένη «φέρουσα ικανότητα» του πλανήτη (7).
Βέβαια, είναι αναμφισβήτητο ότι έχει αυξηθεί η οικολογική αποτελεσματικότητα της οικονομίας σε σημαντικό βαθμό, ωστόσο, ταυτόχρονα, η διαιώνιση της ξέφρενης οικονομικής μεγέθυνσης επιφέρει την υποβάθμιση του περιβάλλοντος σε παγκόσμιο επίπεδο.
Η μείωση των ρύπων που επιτυγχάνεται ανά μονάδα προϊόντος εξουδετερώνεται συστηματικά από την αύξηση των παραγόμενων μονάδων που διατίθενται στο εμπόριο (αυτό το φαινόμενο ονομάστηκε «φαινόμενο της αναπήδησης»).
Ανεπιθύμητη μεγέθυνση
Βέβαια, η «νέα οικονομία» είναι σχετικά άυλη ή, τουλάχιστον, λιγότερο υλική. Ωστόσο, σε πολύ μεγάλο βαθμό, αντί να υποκαταστήσει την παλαιά οικονομία, αποτελεί απλά συμπλήρωμά της.
Τελικά, όλοι οι δείκτες μάς αποδεικνύουν ότι η κατανάλωση φυσικών πόρων συνεχίζει να αυξάνεται (8).
Τέλος, για να υιοθετήσει κανείς αυτή την άποψη, θα πρέπει να συμμερίζεται την ακλόνητη πίστη των ορθόδοξων οικονομολόγων, οι οποίοι πιστεύουν ότι η επιστήμη του μέλλοντος θα λύσει όλα τα προβλήματα και ότι είναι δυνατή η απεριόριστη υποκατάσταση της φύσης από τεχνικά επιτεύγματα που θα επινοήσει ο άνθρωπος.
Σύμφωνα με τον Ιβάν Ιλιτς, η προγραμματισμένη εξαφάνιση της κοινωνίας της οικονομικής μεγέθυνσης δεν είναι απαραίτητα μια κακή είδηση. «Η καλή είδηση είναι ότι δεν πρόκειται για την εγκατάλειψη ενός καλού σε γενικές γραμμές τρόπου ζωής λόγω των παρενεργειών του. Δεν πρόκειται για το δίλημμα εάν θα πρέπει να στερηθούμε έναν νοστιμότατο μεζέ λόγω των κινδύνων που κρύβει η κατανάλωσή του. Οχι, αυτό το φαγητό είναι αφ' εαυτού κακό και θα ήμασταν πολύ πιο ευτυχείς εάν το καταργούσαμε από το διαιτολόγιό μας. Πρέπει να ζήσουμε διαφορετικά για να ζήσουμε καλύτερα (9)».
Η κοινωνία της οικονομικής μεγέθυνσης δεν είναι επιθυμητή για τρεις τουλάχιστον λόγους: επιφέρει την αύξηση των ανισοτήτων και των αδικιών και προκαλεί μια ευημερία που είναι σε μεγάλο βαθμό απατηλή. Ακόμα και για τους ίδιους τους «κατέχοντες», δημιουργεί μια κοινωνία που δεν τους είναι φιλική, μια «αντικοινωνία» που είναι άρρωστη από τον ίδιο της τον πλούτο.
Η άνοδος του βιοτικού επιπέδου την οποία πιστεύουν ότι απολαμβάνουν οι πολίτες του Βορρά είναι σε μεγάλο βαθμό πλασματική. Βέβαια, έχουν τη δυνατότητα να ξοδέψουν περισσότερα χρήματα για να αποκτήσουν εμπορευματοποιημένα αγαθά και υπηρεσίες, αλλά ξεχνούν να συνυπολογίσουν την αύξηση των διάφορων μορφών κόστους που αυτό συνεπάγεται.
Υπάρχουν περιπτώσεις όπου δεν μπορούμε να μετρήσουμε αυτό το κόστος, όπως στην περίπτωση της υποβάθμισης της ποιότητας ζωής την οποία υφιστάμεθα εξαιτίας του σύγχρονου μοντέλου διαβίωσης.
Υπάρχουν όμως και οι περιπτώσεις των «αντισταθμιστικών» και των επανορθωτικών δαπανών που καθίστανται αναγκαίες από τον σύγχρονο τρόπο ζωής (φάρμακα, αυξημένες μεταφορές, διασκέδαση και δραστηριότητες ελεύθερου χρόνου) και την άνοδο της τιμής αγαθών που έχουν γίνει σπάνια (εμφιαλωμένο πόσιμο νερό, ενέργεια, χώροι πρασίνου...).
Ο Χέρμαν Ντάλι έχει δημιουργήσει ένα σύνθετο δείκτη, τον Αυθεντικό Δείκτη Προόδου (ΙΡΑ: Genuine Progress Indicator), ο οποίος διορθώνει το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν, αφαιρώντας το κόστος που συνεπάγεται η ρύπανση και η υποβάθμιση του περιβάλλοντος. Εφάρμοσε δε αυτόν τον δείκτη στην οικονομία των Ηνωμένων Πολιτειών από τη δεκατία του 1970: ενώ το ΑΕΠ της χώρας ακολουθεί ανοδικούς ρυθμούς (10), ο ΑΔΠ βρίσκεται σε στασιμότητα ή είναι αρνητικός.
Ο μύθος της ευημερίας
Είναι λυπηρό το γεγονός ότι κανένας στη Γαλλία δεν επιχείρησε να πραγματοποιήσει παρόμοιους υπολογισμούς. Εχουμε κάθε λόγο να υποθέτουμε ότι αυτό το εγχείρημα θα οδηγούσε σε παρόμοια αποτελέσματα. Αυτό σημαίνει ότι, κάτω από αυτές τις συνθήκες, η οικονομική μεγέθυνση είναι ένας μύθος, ακόμα και στη σφαίρα της φαντασίας της οικονομίας της ευημερίας και της καταναλωτικής κοινωνίας! Γιατί, αυτό που αυξάνεται από τη μια πλευρά, μειώνεται έντονα από την άλλη πλευρά.
Δυστυχώς, όλα αυτά δεν είναι αρκετά για να μας οδηγήσουν στο να εγκαταλείψουμε τη βολίδα, η οποία, στην ξέφρενη κούρσα της, μας οδηγεί κατ' ευθείαν στον γκρεμό, και να ακολουθήσουμε την αντίθετη κατεύθυνση.
Ας το πάρουμε απόφαση. Η ελάττωση της οικονομικής δραστηριότητας είναι μια αναγκαιότητα. Δεν πρόκειται για ιδανικό, ούτε και αποτελεί τον μοναδικό στόχο της «κοινωνίας που θα διαδεχτεί την ανάπτυξη» και του άλλου κόσμου που είναι εφικτός. Ωστόσο, ας κάνουμε την ανάγκη φιλοτιμία και ας προσπαθήσουμε να συλλάβουμε, για τις κοινωνίες του Βορρά, την ελάττωση της οικονομικής δραστηριότητας ως έναν στόχο από τον οποίο μπορούμε να αποκομίσουμε και ορισμένα πλεονεκτήματα (11).
Ο κυριότερος στόχος του συνθήματος της ελάττωσης της οικονομικής δραστηριότητας είναι η εγκατάλειψη του παράλογου στόχου της οικονομικής μεγέθυνσης για τη μεγέθυνση. Ειδικότερα, η ελάττωση δεν είναι η αρνητική μεγέθυνση (καθώς αυτή η έννοια είναι παράλογη και οξύμωρη και στην κυριολεξία σημαίνει: «προχωρώ οπισθοχωρώντας»).
Η δυσκολία που συναντάμε στη μετάφραση του γαλλικού όρου «decroissance» (ελάττωση) στα αγγλικά αποκαλύπτει το μέγεθος της κυριαρχίας του οικονομισμού στη σκέψη των ανθρώπων.
Από την άλλη πλευρά όμως, συναντάμε αντίστοιχη αδυναμία της μετάφρασης του όρου «ανάπτυξη» ή «μεγέθυνση» στις αφρικανικές γλώσσες (και φυσικά, πόσο μάλλον του όρου «decroissance»).
Γνωρίζουμε ότι μια μικρή επιβράδυνση της οικονομικής μεγέθυνσης βυθίζει τις κοινωνίες μας στην απόγνωση, εξαιτίας της αύξησης της ανεργίας και της εγκατάλειψης των κοινωνικών, πολιτισμικών και περιβαλλοντικών προγραμμάτων που εξασφαλίζουν ένα ελάχιστο επίπεδο ποιότητας ζωής.
Εύκολα μπορεί να φανταστεί κανείς τι καταστροφή θα επέφερε ένας αρνητικός ρυθμός οικονομικής μεγέθυνσης!
Οπως δεν υπάρχει τίποτα το χειρότερο από μια κοινωνία οργανωμένη με βάση την εργασία και στην οποία η εργασία έχει αρχίσει να σπανίζει, δεν υπάρχει τίποτα χειρότερο από μια κοινωνία της οικονομικής μεγέθυνσης χωρίς μεγέθυνση.
Αυτό ακριβώς καταδικάζει τη θεσμική αριστερά στον σοσιαλφιλελευθερισμό, επειδή δεν τολμάει να προχωρήσει στην απελευθέρωση του φαντασιακού της κοινωνίας από τις παραπάνω έννοιες που το στοιχειώνουν. Συνεπώς, μπορούμε να φανταστούμε την ελάττωση της οικονομικής δραστηριότητας μονάχα μέσα στην «κοινωνία της ελάττωσης», της οποίας και θα πρέπει να προσδιορίσουμε την έννοια.
Περιορισμός εργασίας
Κατ' αρχάς, μια πολιτική ελάττωσης της οικονομικής δραστηριότητας θα μπορούσε να συνίσταται στον περιορισμό, αν όχι στην κατάργηση, των ενεργειών που έχουν επιπτώσεις στο περιβάλλον χωρίς να προσφέρουν κάποια ικανοποίηση αναγκών. Για παράδειγμα, στην επανεξέταση του τεράστιου όγκου μετακινήσεων ανθρώπων και εμπορευμάτων σε πλανητικό επίπεδο, οι οποίες έχουν αρνητικές επιπτώσεις στο περιβάλλον (φυσικά, αυτό θα συνεπάγεται και την αντιστροφή της κυρίαρχης τάσης για μεταφορά των παραγωγικών δραστηριοτήτων σε μακρινές χώρες με χαμηλό εργατικό κόστος και τον επαναπατρισμό τους στις χώρες όπου καταναλώνονται τα προϊόντα τους).
Το ίδιο ισχύει και για τον ορυμαγδό της διαφήμισης, ο οποίος πολύ συχνά έχει σοβαρές επιπτώσεις, όπως και για την ολοένα ταχύτερη απαξίωση των προϊόντων και την ανάπτυξη των συσκευών μιας χρήσης, που έχουν ως μοναδικό στόχο να κινείται η ανεξέλεγκτη γιγάντια μηχανή της οικονομίας με ολοένα πιο γρήγορους ρυθμούς. Ολα αυτά δημιουργούν σημαντικά περιθώρια ελάττωσης της κατανάλωσης αγαθών.
Από αυτή την άποψη, η ελάττωση της οικονομικής δραστηριότητας δεν συνεπάγεται απαραίτητα την υποχώρηση της ευημερίας.
Το 1848, ο Κάρολος Μαρξ θεωρούσε ότι είχε έρθει η στιγμή για την κοινωνική επανάσταση και ότι το σύστημα ήταν ώριμο για το πέρασμα στην κομμουνιστική οικονομία της αφθονίας. Η απίστευτη υπερπαραγωγή βαμβακερών υφασμάτων και άλλων βιομηχανικών αγαθών τού φαινόταν κάτι παραπάνω από αρκετή για να θρέψει, να στεγάσει και να ντύσει αξιοπρεπώς τον πληθυσμό (τουλάχιστον τον δυτικό), εάν καταργείτο το μονοπώλιο του κεφαλαίου.
Κι όμως, ο υλικός «πλούτος» εκείνης της εποχής ήταν ασύγκριτα μικρότερος από αυτόν που υπάρχει σήμερα. Δεν υπήρχαν αυτοκίνητα, αεροπλάνα, πλαστικές ύλες, πλυντήρια, ψυγεία, υπολογιστές, βιοτεχνολογία, αλλά ούτε και φυτοφάρμακα, χημικά λιπάσματα και πυρηνική ενέργεια! Παρά τις άνευ προηγουμένου ανατροπές που είχε επιφέρει εκείνη την εποχή η βιομηχανοποίηση, οι ανάγκες εξακολουθούσαν να είναι μικρές για τα σημερινά δεδομένα και η ικανοποίησή τους δυνατή. Η ευτυχία -τουλάχιστον στο βαθμό που εξαρτιόταν από υλικούς παράγοντες- φαινόταν εφικτή στο εγγύς μέλλον.
Για να αντιληφθούμε πώς θα μπορούσε να είναι μια γαλήνια κοινωνία της ελάττωσης της οικονομικής δραστηριότητας, θα πρέπει κυριολεκτικά να εγκαταλείψουμε τη σφαίρα της οικονομίας και να αμφισβητήσουμε την κυριαρχία της στην υπόλοιπη ζωή μας, στη θεωρία, στην πράξη και κυρίως μέσα στο μυαλό μας.
Γι' αυτό, θα πρέπει να υλοποιηθεί κατ' αρχάς η εξής σημαντική προϋπόθεση: να πραγματοποιηθεί σημαντική μείωση του χρόνου εργασίας, έτσι ώστε να εξασφαλιστεί μια ικανοποιητική θέση εργασίας για τον καθένα. Ηδη από το 1981, ο Ζακ Ελούλ, ένας από τους πρώτους διανοητές που προώθησαν την κοινωνία της ελάττωσης της οικονομικής δραστηριότητας, όριζε ως στόχο το να μην υπερβαίνει η εργασία τις δύο ώρες ημερησίως (12).
Υπερίσχυση αξιών
Μπορούμε να αντλήσουμε έμπνευση από τη «Χάρτα για την κατανάλωση και τους τρόπους ζωής» που προτάθηκε το 1992 στο Φόρουμ των Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων του Ρίο, κατά τη διάρκεια της διάσκεψης κορυφής για την ανάπτυξη και το περιβάλλον, και να συνθέσουμε όλα όσα προβλέπονται σ' αυτήν μέσα σε ένα πρόγραμμα που μπορεί να συνοψιστεί σε έξι λέξεις: επαναξιολόγηση, αναδιάρθρωση, αναδιανομή, περιορισμός, επαναχρησιμοποίηση, ανακύκλωση.
Αυτοί οι έξι στόχοι που βρίσκονται σε σχέση αλληλεξάρτησης μεταξύ τους, μπορούν να πυροδοτήσουν έναν «ενάρετο κύκλο» ελάττωσης της οικονομικής δραστηριότητας, ο οποίος μπορεί να οδηγήσει στην κοινωνική αρμονία και στην αειφορία. Θα μπορούσαμε μάλιστα να διευρύνουμε αυτούς τους στόχους προσθέτοντας την επανεκπαίδευση, τον επανακαθορισμό των προτεραιοτήτων, την αλλαγή χρήσης των παραγωγικών εγκαταστάσεων και, φυσικά, την επιστροφή της παραγωγής κοντά στον χώρο της κατανάλωσής της, παρά το αυξημένο εργατικό κόστος. Ωστόσο, όλοι αυτοί οι στόχοι περιλαμβάνονται λίγο πολύ στους έξι πρώτους.
Ετσι, είναι προφανές ποιες είναι οι αξίες που πρέπει να προβάλλουμε και οι οποίες πρέπει να υπερισχύσουν των αξιών που κυριαρχούν σήμερα. Πρέπει ο αλτρουισμός να νικήσει τον εγωισμό, η συνεργασία τον ξέφρενο ανταγωνισμό, η ευχαρίστηση που προσφέρει ο ελεύθερος χρόνος να διαδεχτεί την εργασιομανία, η σπουδαιότητα της κοινωνικής ζωής την αλόγιστη κατανάλωση, η αγάπη για τα καλοδουλεμένα και τα όμορφα πράγματα την «παραγωγικίστικη» αποτελεσματικότητα, η λογική τον ανορθολογισμό κ.λπ. Το πρόβλημα είναι ότι οι αξίες που επικρατούν σήμερα είναι συστημικές: δημιουργούνται και ενισχύονται από το σύστημα και -μέσα από μια αμφίδρομη σχέση- συμβάλλουν στην ενίσχυσή του.
Βέβαια, η επιλογή μιας διαφορετικής προσωπικής ηθικής, όπως η εκούσια απλότητα, μπορεί να οδηγήσει στην αναστροφή αυτής της τάσης και να υποσκάψει τις βάσεις στις οποίες στηρίζεται το φαντασιακό του συστήματος, ωστόσο, χωρίς μια ριζική αμφισβήτηση του συστήματος, υπάρχει ο κίνδυνος αυτή η αλλαγή να παραμείνει περιορισμένη.
Ωστόσο, θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς ότι πρόκειται για ένα ουτοπικό και υπερβολικά μεγάλης εμβέλειας πρόγραμμα. Είναι άραγε δυνατή αυτή η μετάβαση χωρίς να προϋποθέτει μια βίαιη επανάσταση, ή, για την ακρίβεια, μπορεί να γίνει η επανάσταση στη νοοτροπία χωρίς ξέσπασμα κοινωνικής βίας;
Η δραστική μείωση των συνεπειών στο περιβάλλον -και, συνεπώς, της παραγωγής αξιών ανταλλαγής που ενσωματώνονται σε υλικά αντικείμενα- δεν προϋποθέτει απαραίτητα τη μείωση της παραγωγής αξιών χρήσης, μέσα από την παραγωγή άυλων προϊόντων. Αυτά -ή τουλάχιστον ένα μέρος τους- μπορούν να διατηρήσουν μια εμπορική αξία.
Καταστροφές «παιδαγωγικές»
Ωστόσο, αν και είναι δυνατόν να επιβιώσουν η αγορά και το κέρδος ως δείκτες, δεν θα αποτελούν πλέον τα θεμέλια του συστήματος.
Μπορούμε να σχεδιάσουμε μέτρα που θα εφαρμοστούν σταδιακά και θα αποτελέσουν τους ενδιάμεσους σταθμούς αυτής της μετάβασης, ωστόσο, είναι αδύνατον να προβλέψουμε εάν θα γίνουν αποδεκτά από τους «προνομιούχους» τους οποίους θα θίξουν ή από τα σημερινά θύματα του συστήματος, των οποίων το μυαλό αλλά και το σώμα έχει ναρκωθεί από το σύστημα.
Ωστόσο, ο ανησυχητικός καύσωνας του καλοκαιριού του 2003 στη Νοτιοδυτική Ευρώπη, ο οποίος προκάλεσε χιλιάδες θύματα, ήταν πολύ πιο πειστικός απ' όλα μας τα επιχειρήματα για την ανάγκη της αλλαγής πλεύσης προς την κοινωνία της ελάττωσης της οικονομικής δραστηριότητας.
Ετσι, στο μέλλον, για να πραγματοποιήσουμε την αναγκαία απελευθέρωση του φαντασιακού της κοινωνίας από την έννοια της οικονομικής μεγέθυνσης που το έχει στοιχειώσει, μπορούμε σε μεγάλο βαθμό να βασιζόμαστε στον παιδαγωγικό χαρακτήρα των καταστροφών.
1) «Entretiens avec Jacques Ellul», Patrick Chastenet, «La Table ronde», Παρίσι, 1994.
2) «Le Monde», 16 Φεβρουαρίου 2002.
3) Fabrice Nicolino, «Retraite ou deroute...», «Politis», 8 Μαΐου 2003. Η κρίση πυροδοτήθηκε από μάλλον ατυχείς διατυπώσεις του Φαμπρίς Νικολινό, ο οποίος χαρακτήρισε το κοινωνικό κίνημα «φεστιβάλ συντεχνιακών τσιρίδων» και αναφερόταν «στον κύριο που θέλει να βγει στη σύνταξη μετά τα 50, γιατί, ναι, οδηγάει τρένα, σκληρή δουλειά σαν το ανθρακωρυχείο• οϊμέ, ξαναγυρίσαμε στην εποχή του Ζερμινάλ!».
4) «Politis», αρ. 755, 12 Ιουνίου 2003.
5) «Vandana Shiva», «La Guerre de l'eau», Parangon, Παρίσι, 2003.
6) Υπό την επιμέλεια του Gianfranco Bologna, «Italia capace di futuro», WWF-EMI, Μπολόνια 2001, σελ. 86-88.
7) «The Business Case for Sustainable Development», το οποίο δόθηκε στη δημοσιότητα κατά τη διάρκεια της διάσκεψης κορυφής του Γιοχάνεσμπουργκ (Αύγουστος-Σεπτέμβριος 2002).
8) Mauro Bonaiuti, «Nicholas Georgescu-Roegen. Bioeconomia. Verso un' altra economia ecolοgicamente e socialmente sostenible», Bollati Boringhieri, Τορίνο και ιδιαίτερα σελίδες 38-40.
9) «Le Monde», 7 Δεκεμβρίου 2002.
10) C. Cobb, Τ. Halstead, J. Rowe, «The Genuine Progress Indicator: Summary of Data and Methodology, Redefining Progress», 1995. Επίσης, το έργο των ιδίων, «If the GDP is Up, Why is America Down...» «Atlantic Monthly», αρ. 276, Σαν Φρανσίσκο, Οκτώβριος 1995.
11) Οσον αφορά τις κοινωνίες του Νότου, αυτός ο στόχος δεν είναι πραγματικά στην ημερήσια διάταξη: παρά το γεγονός ότι διακατέχονται από την ιδεολογία της μεγέθυνσης, στην πλειονότητά τους δεν είναι στ' αλήθεια «κοινωνίες της μεγέθυνσης».
12) Βλέπε «Changer de revolution», στο οποίο παραπέμπει ο Jean-Luc Porquet, στο «Ellul, l'homme qui avait (presque) tout prevu», «Le Cherche-Midi», 2003, σελ. 212-213.
* «Αντιρρησίας μεγέθυνσης», πρόεδρος της «Γραμμής του ορίζοντα», διακεκριμένος καθηγητής του πανεπιστημίου Paris-Sud. Συγγραφέας, μεταξύ άλλων, των «La Deraison de la raison economique», Albin Michel, Παρίσι, 2001, «Justice sans limites», Fayard, Παρίσι, 2003 και «La Pensee creative contre l'economie de l'absurde», Parangon, Παρίσι, 2003.
Aνάπτυξη και Περιβάλλον
Tου Aντωνη Kαρκαγιαννη
Tο φυσικό περιβάλλον παρομοιάζεται με επιφάνεια πάνω στην οποία οι άνθρωποι χάραξαν και χαράζουν το πέρασμά τους, την ανάπτυξή τους, την ιστορία τους και ολόκληρο τον πολιτισμό τους, μεταβάλλοντάς το από γεωφυσικό σε γεω-ιστορικό ή γεωπολιτιστικό. Aκόμα και τα αμιγώς πνευματικά επιτεύγματα και οι αρετές διαμορφώθηκαν σε στενή συνάρτηση με το φυσικό περιβάλλον, ορθότερα από τη σχέση του ανθρώπου με το φυσικό περιβάλλον.
H ανάγκη για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος ανέκυψε ή έγινε αισθητή τις τελευταίες 5-6 δεκαετίες, στις μέρες μας, όταν αυτή η χάραξη προχώρησε τόσο βαθιά ώστε να απειλεί με καταστροφή την ίδια την επιφάνεια και ό,τι μέχρι τώρα χαράχθηκε πάνω σε αυτήν, δηλαδή τον πολιτισμό μας. Tο περιβάλλον είναι σύνθετο, ενιαίο και αδιαίρετο, ταυτόχρονα γεωφυσικό και γεωϊστορικό ή γεωπολιτισμικό. Oταν απειλείται, απειλείται στο σύνολό του.
H παρομοίωση περιγράφει ικανοποιητικά την αντιφατική σχέση ανάμεσα στο σύνθετο περιβάλλον και στην ανάπτυξη. Eίναι ακριβώς αυτό το σημείο τριβής μεταξύ επιστήμης του περιβάλλοντος και της πολιτικής. H ανάπτυξη τροφοδοτείται αποκλειστικά από το περιβάλλον και με τους ρυθμούς που έχει σήμερα το απειλεί είτε με την εξάντληση των φυσικών πόρων είτε με επιβλαβή υποπροϊόντα. Δεν είναι η καταστροφή που εικάζεται ότι θα επέλθει κάποτε στο μέλλον, αλλά που συντελείται τώρα: H εξάντληση του νερού και άλλων φυσικών πόρων η ατμοσφαιρική ρύπανση, οι κλιματολογικές αλλοιώσεις, τα απορρίμματα και τα βιομηχανικά απόβλητα (ανάμεσα σ’ αυτά και τα πυρηνικά), η καταστροφή των δασών, το φαινόμενο του θεμοκηπίου και άλλα είναι σημερινές ανοιχτές πληγές, προβλήματα που διογκώνονται και οξύνονται ακριβώς με τον ρυθμό της ανάπτυξης. Eπιπλέον: Oπως και η ανάπτυξη είναι κοινωνικά ανισομερής και άδικη, το ίδιο είναι και οι επιπτώσεις της. O Tρίτος Kόσμος είναι ο πιο φτωχός και ταυτόχρονα ο χώρος με την πιο εκτεταμένη καταστροφή του περιβάλλοντος. Kαι το τραγικότερο: Mε σχεδόν ανύπαρκτη θέληση για την προστασία του. Eχει άλλες προτεραιότητες...
Δεν υπήρξε μέχρι σήμερα πολιτική πρόταση για το σταμάτημα της ανάπτυξης ή για τον περιορισμό της με την επιβράδυνση του ρυθμού. Oι δύο βασικές προτάσεις, η φιλελεύθερση και η σοσιαλιστική, τις απολήξεις των οποίων ζούμε και σήμερα, χρονολογούνται από τον προπερασμένο αιώνα, όταν η σχέση περιβάλλοντος και ανάπτυξης ήταν ακόμη ομαλή και ισόρροπη. Kαι οι δύο προτάσεις επιδιώκουν την επιτάχυνση της ανάπτυξης με την πληρέστερη και αποδοτικότερη αξιοποίηση των φυσικών πόρων! O Kάρολος Mαρξ στήριξε ολόκληρη την κριτική του στις αντιθέσεις του καπιταλισμού που παρεμπόδιζαν τότε την ανάπτυξή του προς... την πλήρη καθυπόταξη της Φύσης στις ανάγκες του ανθρώπου!
Δεν επαληθεύτηκε: O καπιταλισμός, χωρίς να τις εξαλείψει, υπερκέρασε τις αντιθέσεις του επιταχύνοντας με την «παγκοσμιοποιημένη» ανάπτυξή του τους ρυθμούς καταστροφής του περιβάλλοντος σε πλανητική κλίμακα.
H πρόταση των οικολόγων για κάποιο είδος «αειφόρου» ανάπτυξης που θα στηριχθεί σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, κινείται ακόμη στη σφαίρα της ουτοπίας. Φαίνεται ότι η ανάπτυξη είναι περισσότερο φυσικό φαινόμενο, παρά οικονομικό και κοινωνικό και επιβάλλει η ίδια τα κριτήρια της επιλογής της. Mε άλλα κριτήρια, κοινωνικά, ηθικά ή περιβαλλοντικά, παύει να είναι ανάπτυξη! Yπάρχει εντούτοις ένα πλέγμα νομικών ρυθμίσεων για την προστασία του περιβάλλοντος, ιδιαίτερα από την πλευρά της Eυρωπαϊκής Eνωσης, η οποία φαίνεται ότι αντιμετωπίζει και τα οξύτερα περιβαλλοντικά προβλήματα. Oι ρυθμίσεις αυτές όμως δεν σηματοδοτούν κάποια διαφορετική επιλογή. Eμφανίζονται εκεί όπου η καταστροφή έχει ήδη χαράξει σαφή όρια.
Πλήρες αδιέξοδο; Πολύ πιθανό. Λέγεται ότι οι άνθρωποι ποτέ δεν έλυσαν τα μεγάλα αδιέξοδα, τα ατομικά και τα συλλογικά. Aπλώς τα βίωσαν και τα βιώνουν. Πολλοί στοχαστές προσπάθησαν και προσπαθούν να χαράξουν τα οικονομικά και κοινωνικά όρια της ανάπτυξης. Πιθανόν τα όρια αυτά να είναι φυσικά: η καταστροφή του περιβάλλοντος...
Tο φυσικό περιβάλλον παρομοιάζεται με επιφάνεια πάνω στην οποία οι άνθρωποι χάραξαν και χαράζουν το πέρασμά τους, την ανάπτυξή τους, την ιστορία τους και ολόκληρο τον πολιτισμό τους, μεταβάλλοντάς το από γεωφυσικό σε γεω-ιστορικό ή γεωπολιτιστικό. Aκόμα και τα αμιγώς πνευματικά επιτεύγματα και οι αρετές διαμορφώθηκαν σε στενή συνάρτηση με το φυσικό περιβάλλον, ορθότερα από τη σχέση του ανθρώπου με το φυσικό περιβάλλον.
H ανάγκη για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος ανέκυψε ή έγινε αισθητή τις τελευταίες 5-6 δεκαετίες, στις μέρες μας, όταν αυτή η χάραξη προχώρησε τόσο βαθιά ώστε να απειλεί με καταστροφή την ίδια την επιφάνεια και ό,τι μέχρι τώρα χαράχθηκε πάνω σε αυτήν, δηλαδή τον πολιτισμό μας. Tο περιβάλλον είναι σύνθετο, ενιαίο και αδιαίρετο, ταυτόχρονα γεωφυσικό και γεωϊστορικό ή γεωπολιτισμικό. Oταν απειλείται, απειλείται στο σύνολό του.
H παρομοίωση περιγράφει ικανοποιητικά την αντιφατική σχέση ανάμεσα στο σύνθετο περιβάλλον και στην ανάπτυξη. Eίναι ακριβώς αυτό το σημείο τριβής μεταξύ επιστήμης του περιβάλλοντος και της πολιτικής. H ανάπτυξη τροφοδοτείται αποκλειστικά από το περιβάλλον και με τους ρυθμούς που έχει σήμερα το απειλεί είτε με την εξάντληση των φυσικών πόρων είτε με επιβλαβή υποπροϊόντα. Δεν είναι η καταστροφή που εικάζεται ότι θα επέλθει κάποτε στο μέλλον, αλλά που συντελείται τώρα: H εξάντληση του νερού και άλλων φυσικών πόρων η ατμοσφαιρική ρύπανση, οι κλιματολογικές αλλοιώσεις, τα απορρίμματα και τα βιομηχανικά απόβλητα (ανάμεσα σ’ αυτά και τα πυρηνικά), η καταστροφή των δασών, το φαινόμενο του θεμοκηπίου και άλλα είναι σημερινές ανοιχτές πληγές, προβλήματα που διογκώνονται και οξύνονται ακριβώς με τον ρυθμό της ανάπτυξης. Eπιπλέον: Oπως και η ανάπτυξη είναι κοινωνικά ανισομερής και άδικη, το ίδιο είναι και οι επιπτώσεις της. O Tρίτος Kόσμος είναι ο πιο φτωχός και ταυτόχρονα ο χώρος με την πιο εκτεταμένη καταστροφή του περιβάλλοντος. Kαι το τραγικότερο: Mε σχεδόν ανύπαρκτη θέληση για την προστασία του. Eχει άλλες προτεραιότητες...
Δεν υπήρξε μέχρι σήμερα πολιτική πρόταση για το σταμάτημα της ανάπτυξης ή για τον περιορισμό της με την επιβράδυνση του ρυθμού. Oι δύο βασικές προτάσεις, η φιλελεύθερση και η σοσιαλιστική, τις απολήξεις των οποίων ζούμε και σήμερα, χρονολογούνται από τον προπερασμένο αιώνα, όταν η σχέση περιβάλλοντος και ανάπτυξης ήταν ακόμη ομαλή και ισόρροπη. Kαι οι δύο προτάσεις επιδιώκουν την επιτάχυνση της ανάπτυξης με την πληρέστερη και αποδοτικότερη αξιοποίηση των φυσικών πόρων! O Kάρολος Mαρξ στήριξε ολόκληρη την κριτική του στις αντιθέσεις του καπιταλισμού που παρεμπόδιζαν τότε την ανάπτυξή του προς... την πλήρη καθυπόταξη της Φύσης στις ανάγκες του ανθρώπου!
Δεν επαληθεύτηκε: O καπιταλισμός, χωρίς να τις εξαλείψει, υπερκέρασε τις αντιθέσεις του επιταχύνοντας με την «παγκοσμιοποιημένη» ανάπτυξή του τους ρυθμούς καταστροφής του περιβάλλοντος σε πλανητική κλίμακα.
H πρόταση των οικολόγων για κάποιο είδος «αειφόρου» ανάπτυξης που θα στηριχθεί σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, κινείται ακόμη στη σφαίρα της ουτοπίας. Φαίνεται ότι η ανάπτυξη είναι περισσότερο φυσικό φαινόμενο, παρά οικονομικό και κοινωνικό και επιβάλλει η ίδια τα κριτήρια της επιλογής της. Mε άλλα κριτήρια, κοινωνικά, ηθικά ή περιβαλλοντικά, παύει να είναι ανάπτυξη! Yπάρχει εντούτοις ένα πλέγμα νομικών ρυθμίσεων για την προστασία του περιβάλλοντος, ιδιαίτερα από την πλευρά της Eυρωπαϊκής Eνωσης, η οποία φαίνεται ότι αντιμετωπίζει και τα οξύτερα περιβαλλοντικά προβλήματα. Oι ρυθμίσεις αυτές όμως δεν σηματοδοτούν κάποια διαφορετική επιλογή. Eμφανίζονται εκεί όπου η καταστροφή έχει ήδη χαράξει σαφή όρια.
Πλήρες αδιέξοδο; Πολύ πιθανό. Λέγεται ότι οι άνθρωποι ποτέ δεν έλυσαν τα μεγάλα αδιέξοδα, τα ατομικά και τα συλλογικά. Aπλώς τα βίωσαν και τα βιώνουν. Πολλοί στοχαστές προσπάθησαν και προσπαθούν να χαράξουν τα οικονομικά και κοινωνικά όρια της ανάπτυξης. Πιθανόν τα όρια αυτά να είναι φυσικά: η καταστροφή του περιβάλλοντος...
Οικολογία και πολιτική
Από τον ΘΑΝΑΣΗ ΓΙΑΛΚΕΤΣΗ
Φιλόσοφος και πρωτοπόρος στοχαστής της πολιτικής οικολογίας, ο 83χρονος σήμερα Αντρέ Γκορζ έδωσε στο περιοδικό «Le Nouvel Observateur» τη συνέντευξη που ακολουθεί.
- Εσείς, που ήσασταν «οικολόγος» πριν επινοηθεί ο όρος, πώς θα ορίζατε την οικολογία;
«Από όλους τους πιθανούς ορισμούς θα προτιμούσα τον λιγότερο επιστημονικό, εκείνον που βρίσκεται στις απαρχές του οικολογικού κινήματος και που λέει ότι οικολογία είναι η φροντίδα για το περιβάλλον ζωής ως καθοριστικό παράγοντα της ποιότητας ζωής και της ποιότητας ενός πολιτισμού. Οι πρώτες μεγάλες εκδηλώσεις αυτής της φροντίδας αναπτύχθηκαν στη Βόρεια Αμερική, έπειτα στην Ιαπωνία, μετά στη Γερμανία, από όπου κέρδισαν και την υπόλοιπη Ευρώπη. Αυτές οι εκδηλώσεις πήραν τη μορφή κινημάτων διαμαρτυρίας -που συχνά κατεστάλησαν βίαια- ενάντια στον σφετερισμό του δημόσιου χώρου από τις μεγάλες βιομηχανίες, τα αεροδρόμια, τους αυτοκινητόδρομους, που έρχονταν να ανατρέψουν, να μπετονοποιήσουν, να ρυπάνουν και να καταστήσουν τεχνητό το λιγοστό "φυσικό" περιβάλλον που απέμενε. Η αντίσταση των κατοίκων σε αυτή την εισβολή στο περιβάλλον ζωής τους δεν ήταν μια απλή "υπεράσπιση της φύσης". Ηταν πάλη ενάντια στην κυριαρχία, ενάντια στην καταστροφή ενός κοινού αγαθού από ιδιωτικές δυνάμεις υποστηριζόμενες από το κράτος, οι οποίες αρνούνταν το δικαίωμα των τοπικών πληθυσμών να επιλέγουν τον δικό τους τρόπο για να συμβιώνουν, να παράγουν και να καταναλώνουν».
- Το 1972 γράφατε: «Η οικολογία είναι μια επιστήμη βαθιά αντικαπιταλιστική και ανατρεπτική». Το ίδιο πιστεύετε και σήμερα;
«Η πολιτική οικολογία δεν μπορεί να είναι κάτι άλλο. Γεννήθηκε το 1972 ακριβώς, μετά από μιαν έκθεση βρετανών επιστημόνων ("Blueprint for Survival") και μιαν έκθεση που συντάχθηκε από τη Λέσχη της Ρώμης. Αυτή υπογράμμιζε την επείγουσα αναγκαιότητα μιας ρήξης με τον βιομηχανισμό και με αυτή τη θρησκεία της ανάπτυξης που είναι σύμφυτη με τον καπιταλισμό. Στο εξαιρετικό βιβλίο "Η βιώσιμη ανάπτυξη", που δημοσίευσαν οι Ντομινίκ Μπουρζ και Ζιλ-Λοράν Ραϊσάκ, διαβάζουμε φράσεις όπως αυτή: "Το εύρος της περιβαλλοντικής μεταβολής καθώς και η εξάντληση των πόρων επιβάλλουν έναν γρήγορο και ριζικό μετασχηματισμό των τρόπων παραγωγής και κατανάλωσης αλλά και της κοινωνικής μας οργάνωσης". Επιβάλλουν μια δραστική μείωση της υλικής παραγωγής και κατανάλωσης. Οπως σημειώνουν όμως οι συγγραφείς του βιβλίου, "η δημιουργία αξίας, όρος του δυναμισμού των κοινωνιών μας, συνδέεται υποχρεωτικά με την αύξηση των ροών ενέργειας και πρώτων υλών". Δεν μπορούμε να έχουμε έναν καπιταλισμό χωρίς ανάπτυξη ούτε βέβαια έναν καπιταλισμό χωρίς ανάπτυξη. Δεν μπορούμε να θέλουμε τη μείωση των ροών υλικών εμπορευμάτων χωρίς να θέλουμε μιαν οικονομία ριζικά διαφορετική από την παρούσα, μιαν οικονομία στην οποία ο πρωταρχικός σκοπός δεν θα είναι το κέρδος και στην οποία ο πλούτος δεν θα εκφράζεται ούτε θα μετριέται με χρηματικούς όρους. Εκείνοι, όπως ο Σερζ Λατούς, που ζητούν τη μείωση της ανάπτυξης δεν θέλουν ούτε τη λιτότητα ούτε τη φτώχεια. Θέλουν πάνω απ' όλα να έρθουν σε ρήξη με τον οικονομισμό, να τραβήξουν την προσοχή μας στο γεγονός ότι στη βάση κάθε κοινωνίας, κάθε οικονομίας, υπάρχει μια μη οικονομία, που αποτελείται από πλούτη τα οποία δεν είναι ανταλλάξιμα, από δώρα χωρίς ανταπόδοση, από ανιδιοτελείς προσφορές, από κοινά αγαθά».
- Η οικολογία είναι κατά τη γνώμη σας φορέας μιας ηθικής;
«Αυτό υποστήριζε ο Χανς Γιόνας όταν έγραφε -υπεραπλουστεύω τις θέσεις του- ότι δεν έχουμε το δικαίωμα να υποθηκεύσουμε τη ζωή των μελλοντικών γενεών υπηρετώντας το δικό μας βραχυπρόθεσμο συμφέρον. Δεν μου αρέσει η καντιανή προσέγγιση του Γιόνας. Αυτός επικαλείται το αίσθημα ευθύνης του καθένα μας, ατομικά. Εγώ δεν βλέπω όμως το πώς οι ατομικές επιλογές θα αλλάξουν "γρήγορα και ριζικά" το μοντέλο παραγωγής και κατανάλωσης. Αυτό το μοντέλο άλλωστε έχει σχεδιαστεί και επιβληθεί ακριβώς για να επεκτείνει την κυριαρχία του κεφαλαίου πάνω στις ανάγκες, τις επιθυμίες, τις σκέψεις, τις προτιμήσεις του καθένα και για να μας κάνει να αγοράζουμε, να καταναλώνουμε, να επιδιώκουμε αυτό που συμφέρει στον καπιταλισμό να παράγει. Πάει πολύς καιρός από τότε που η παραγωγή του αναγκαίου και του ωφέλιμου έπαψε να είναι η κινητήρια δύναμη της ανάπτυξης. Οι ανάγκες είναι περιορισμένες, οι επιθυμίες και οι φαντασιώσεις δεν είναι. Πρώτα στη δεκαετία του 1920 και έπειτα στη δεκαετία του 1950, η ανάγκη που είχε η βιομηχανία να παράγει περισσότερο ξεπέρασε την ανάγκη των ανθρώπων να καταναλώνουν περισσότερο και υποκίνησε την ανάπτυξη μιας παιδαγωγικής -το μάρκετινγκ, η διαφήμιση- που δημιουργεί νέες ανάγκες στο πνεύμα των ανθρώπων και τους κάνει να αυξάνουν την κατανάλωσή τους. Οι καταναλωτές και η παραγωγή πρέπει να τεθούν στην υπηρεσία του κεφαλαίου και όχι το αντίστροφο. Ο δεσμός ανάμεσα στη δημιουργία αξίας και στη δημιουργία πλούτου διερράγη. Δεν αναγνωρίζεται ως πλούτος παρά μόνον αυτό που μπορεί να εκφραστεί και να μετρηθεί σε χρήμα. Τα κοινά αγαθά προφανώς δεν ανήκουν σε αυτή την κατηγορία. Οι συλλογικές υπηρεσίες πρέπει να καταργηθούν στον βαθμό που φρενάρουν ή εμποδίζουν την αύξηση της ατομικής κατανάλωσης.
Βλέπετε λοιπόν ότι μια ηθική της ευθύνης προϋποθέτει πολλά πράγματα. Προϋποθέτει μια ριζική κριτική των ύπουλων μορφών κυριαρχίας που ασκούνται πάνω μας και μας εμποδίζουν να συγκροτηθούμε σε συλλογικό υποκείμενο που ενώνεται από μια κοινή άρνηση και μια κοινή δράση (...)».
7 - 21/01/2007
Φιλόσοφος και πρωτοπόρος στοχαστής της πολιτικής οικολογίας, ο 83χρονος σήμερα Αντρέ Γκορζ έδωσε στο περιοδικό «Le Nouvel Observateur» τη συνέντευξη που ακολουθεί.
- Εσείς, που ήσασταν «οικολόγος» πριν επινοηθεί ο όρος, πώς θα ορίζατε την οικολογία;
«Από όλους τους πιθανούς ορισμούς θα προτιμούσα τον λιγότερο επιστημονικό, εκείνον που βρίσκεται στις απαρχές του οικολογικού κινήματος και που λέει ότι οικολογία είναι η φροντίδα για το περιβάλλον ζωής ως καθοριστικό παράγοντα της ποιότητας ζωής και της ποιότητας ενός πολιτισμού. Οι πρώτες μεγάλες εκδηλώσεις αυτής της φροντίδας αναπτύχθηκαν στη Βόρεια Αμερική, έπειτα στην Ιαπωνία, μετά στη Γερμανία, από όπου κέρδισαν και την υπόλοιπη Ευρώπη. Αυτές οι εκδηλώσεις πήραν τη μορφή κινημάτων διαμαρτυρίας -που συχνά κατεστάλησαν βίαια- ενάντια στον σφετερισμό του δημόσιου χώρου από τις μεγάλες βιομηχανίες, τα αεροδρόμια, τους αυτοκινητόδρομους, που έρχονταν να ανατρέψουν, να μπετονοποιήσουν, να ρυπάνουν και να καταστήσουν τεχνητό το λιγοστό "φυσικό" περιβάλλον που απέμενε. Η αντίσταση των κατοίκων σε αυτή την εισβολή στο περιβάλλον ζωής τους δεν ήταν μια απλή "υπεράσπιση της φύσης". Ηταν πάλη ενάντια στην κυριαρχία, ενάντια στην καταστροφή ενός κοινού αγαθού από ιδιωτικές δυνάμεις υποστηριζόμενες από το κράτος, οι οποίες αρνούνταν το δικαίωμα των τοπικών πληθυσμών να επιλέγουν τον δικό τους τρόπο για να συμβιώνουν, να παράγουν και να καταναλώνουν».
- Το 1972 γράφατε: «Η οικολογία είναι μια επιστήμη βαθιά αντικαπιταλιστική και ανατρεπτική». Το ίδιο πιστεύετε και σήμερα;
«Η πολιτική οικολογία δεν μπορεί να είναι κάτι άλλο. Γεννήθηκε το 1972 ακριβώς, μετά από μιαν έκθεση βρετανών επιστημόνων ("Blueprint for Survival") και μιαν έκθεση που συντάχθηκε από τη Λέσχη της Ρώμης. Αυτή υπογράμμιζε την επείγουσα αναγκαιότητα μιας ρήξης με τον βιομηχανισμό και με αυτή τη θρησκεία της ανάπτυξης που είναι σύμφυτη με τον καπιταλισμό. Στο εξαιρετικό βιβλίο "Η βιώσιμη ανάπτυξη", που δημοσίευσαν οι Ντομινίκ Μπουρζ και Ζιλ-Λοράν Ραϊσάκ, διαβάζουμε φράσεις όπως αυτή: "Το εύρος της περιβαλλοντικής μεταβολής καθώς και η εξάντληση των πόρων επιβάλλουν έναν γρήγορο και ριζικό μετασχηματισμό των τρόπων παραγωγής και κατανάλωσης αλλά και της κοινωνικής μας οργάνωσης". Επιβάλλουν μια δραστική μείωση της υλικής παραγωγής και κατανάλωσης. Οπως σημειώνουν όμως οι συγγραφείς του βιβλίου, "η δημιουργία αξίας, όρος του δυναμισμού των κοινωνιών μας, συνδέεται υποχρεωτικά με την αύξηση των ροών ενέργειας και πρώτων υλών". Δεν μπορούμε να έχουμε έναν καπιταλισμό χωρίς ανάπτυξη ούτε βέβαια έναν καπιταλισμό χωρίς ανάπτυξη. Δεν μπορούμε να θέλουμε τη μείωση των ροών υλικών εμπορευμάτων χωρίς να θέλουμε μιαν οικονομία ριζικά διαφορετική από την παρούσα, μιαν οικονομία στην οποία ο πρωταρχικός σκοπός δεν θα είναι το κέρδος και στην οποία ο πλούτος δεν θα εκφράζεται ούτε θα μετριέται με χρηματικούς όρους. Εκείνοι, όπως ο Σερζ Λατούς, που ζητούν τη μείωση της ανάπτυξης δεν θέλουν ούτε τη λιτότητα ούτε τη φτώχεια. Θέλουν πάνω απ' όλα να έρθουν σε ρήξη με τον οικονομισμό, να τραβήξουν την προσοχή μας στο γεγονός ότι στη βάση κάθε κοινωνίας, κάθε οικονομίας, υπάρχει μια μη οικονομία, που αποτελείται από πλούτη τα οποία δεν είναι ανταλλάξιμα, από δώρα χωρίς ανταπόδοση, από ανιδιοτελείς προσφορές, από κοινά αγαθά».
- Η οικολογία είναι κατά τη γνώμη σας φορέας μιας ηθικής;
«Αυτό υποστήριζε ο Χανς Γιόνας όταν έγραφε -υπεραπλουστεύω τις θέσεις του- ότι δεν έχουμε το δικαίωμα να υποθηκεύσουμε τη ζωή των μελλοντικών γενεών υπηρετώντας το δικό μας βραχυπρόθεσμο συμφέρον. Δεν μου αρέσει η καντιανή προσέγγιση του Γιόνας. Αυτός επικαλείται το αίσθημα ευθύνης του καθένα μας, ατομικά. Εγώ δεν βλέπω όμως το πώς οι ατομικές επιλογές θα αλλάξουν "γρήγορα και ριζικά" το μοντέλο παραγωγής και κατανάλωσης. Αυτό το μοντέλο άλλωστε έχει σχεδιαστεί και επιβληθεί ακριβώς για να επεκτείνει την κυριαρχία του κεφαλαίου πάνω στις ανάγκες, τις επιθυμίες, τις σκέψεις, τις προτιμήσεις του καθένα και για να μας κάνει να αγοράζουμε, να καταναλώνουμε, να επιδιώκουμε αυτό που συμφέρει στον καπιταλισμό να παράγει. Πάει πολύς καιρός από τότε που η παραγωγή του αναγκαίου και του ωφέλιμου έπαψε να είναι η κινητήρια δύναμη της ανάπτυξης. Οι ανάγκες είναι περιορισμένες, οι επιθυμίες και οι φαντασιώσεις δεν είναι. Πρώτα στη δεκαετία του 1920 και έπειτα στη δεκαετία του 1950, η ανάγκη που είχε η βιομηχανία να παράγει περισσότερο ξεπέρασε την ανάγκη των ανθρώπων να καταναλώνουν περισσότερο και υποκίνησε την ανάπτυξη μιας παιδαγωγικής -το μάρκετινγκ, η διαφήμιση- που δημιουργεί νέες ανάγκες στο πνεύμα των ανθρώπων και τους κάνει να αυξάνουν την κατανάλωσή τους. Οι καταναλωτές και η παραγωγή πρέπει να τεθούν στην υπηρεσία του κεφαλαίου και όχι το αντίστροφο. Ο δεσμός ανάμεσα στη δημιουργία αξίας και στη δημιουργία πλούτου διερράγη. Δεν αναγνωρίζεται ως πλούτος παρά μόνον αυτό που μπορεί να εκφραστεί και να μετρηθεί σε χρήμα. Τα κοινά αγαθά προφανώς δεν ανήκουν σε αυτή την κατηγορία. Οι συλλογικές υπηρεσίες πρέπει να καταργηθούν στον βαθμό που φρενάρουν ή εμποδίζουν την αύξηση της ατομικής κατανάλωσης.
Βλέπετε λοιπόν ότι μια ηθική της ευθύνης προϋποθέτει πολλά πράγματα. Προϋποθέτει μια ριζική κριτική των ύπουλων μορφών κυριαρχίας που ασκούνται πάνω μας και μας εμποδίζουν να συγκροτηθούμε σε συλλογικό υποκείμενο που ενώνεται από μια κοινή άρνηση και μια κοινή δράση (...)».
7 - 21/01/2007
ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΝΕΩΝ ΣΤΗ ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ
(Εισήγηση στην εκδήλωση που οργάνωσε το Δίκτυο Μεσόγειος SOS, οι Πολίτες εν Δράσει και η ΜΚΟ «Αντιγόνη»
στα Χανιά, το Σάββατο 24 Σεπτεμβρίου 2006)
Ξεκινώντας να μιλήσουμε για εκπαίδευση νέων στη βιωσιμότητα, θα πρέπει πρώτα απ’ όλα να ξεκαθαρίσουμε τι εννοούμε με τον όρο «βιωσιμότητα».
Ο όρος «βιωσιμότητα» καθιερώθηκε τα τελευταία χρόνια για να ορίσει έναν τρόπο ανάπτυξης μιας κοινωνίας ο οποίος θα είναι βιώσιμος, δηλ. θα έχει μέλλον, δεν θα είναι κοντόφθαλμος αλλά θα αφήνει παρακαταθήκες κι όχι μόνο προβλήματα στις επόμενες γενιές. Ο αγγλικός όρος sustainability στα Ελληνικά μεταφράστηκε με δυο τρόπους, ως «αειφόρος ανάπτυξη» ή ως «βιωσιμότητα».Προτιμούμε σαφώς το δεύτερο όρο γιατί δίνει ξεκάθαρα έναν τόνο επείγοντος, ότι αυτό που διακυβεύεται είναι η ανθρώπινη –κι όχι μόνο- ζωή πάνω σε τούτον τον πλανήτη. Ο άλλος όρος, «αειφόρος ανάπτυξη», δηλ. ανάπτυξη που «αεί φέρει», δηλ. συνεχίζεται για πάντα, έχει δεχτεί σφοδρή κριτική, ότι επιχειρεί μια σύνδεση και διαιώνιση του υπάρχοντος κοινωνικοοικονομικού συστήματος, που βασίζεται στο κέρδος των επιχειρήσεων, εντάσσεται στις λογικές αέναης μεγέθυνσης άρα και καταναλωτισμού κ.ο.κ. Γι’ αυτό επιλέγουμε τον όρο «βιωσιμότητα», ως έναν τρόπο ζωής, οικονομικής και κοινωνικής οργάνωσης που επιτρέπει τη συνέχιση της ανθρώπινης ζωής στη Γη, χωρίς να δημιουργεί σοβαρά προβλήματα στις άλλες μορφές ζωής και στην οικολογική ισορροπία του πλανήτη.
ΠΩΣ ΜΠΟΡΕΙ ΟΜΩΣ ΝΑ ΥΠΑΡΞΕΙ ΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΝΕΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ;
Η απάντηση φαίνεται μάλλον απλή. Μέσα από προγράμματα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης μέσα ή έξω από το σχολείο για τους νέους. Μέσα στο σχολείο μπορεί να γίνουν προγράμματα Π.Ε. στα πλαίσια του αναλυτικού προγράμματος, π.χ. με τον ενδεικτικό τίτλο «Προβλήματα που απειλούν την ανθρώπινη ζωή στη Γη» ή «Μεγάλα Προβλήματα του Πλανήτη». Με βάση αυτά τα αρχικά ερωτήματα μπορεί να γίνει μια πρώτη συζήτηση και διερεύνηση στην τάξη και στον Τύπο, για να καταγραφούν μεγάλα προβλήματα που απειλούν την επιβίωση του ανθρώπου στη Γη. Στη συνέχεια, μπορεί να αξιοποιηθεί η ομαδοσυνεργατική διδασκαλία, να χωριστούν δηλ. οι μαθητές σε ομάδες που η καθεμιά μελετά συγκεκριμένο πρόβλημα.
Ο στόχος βέβαια δεν μπορεί να είναι μόνο γνωστικός, δηλ. απλά η καταγραφή ενός προβλήματος. Πρέπει μετά την καταγραφή του προβλήματος, η κάθε ομάδα να αναζητήσει τα αίτια και μέσα από γραπτές πηγές και μέσα από ειδικούς. Ποια είναι π.χ. τα αίτια της κλιματικής αλλαγής; Πέρα από ό,τι μας λένε οι ειδικοί και οι πηγές, είναι πολύ σημαντικό οι μαθητές να συγκρίνουν διιστάμενες απόψεις, αναπτύσσοντας έτσι την κριτική τους ικανότητα και εξάγοντας δικά τους συμπεράσματα για το ποια είναι τα πραγματικά αίτια.
Αλλά και πάλι δεν αρκεί να μείνουμε εκεί, στην ανάλυση μόνο της πραγματικότητας. Πρέπει να κάνουμε κάτι για να την αλλάξουμε προς το καλύτερο, αναπτύσσοντας έτσι και την έννοια του ενεργού πολίτη: Συμβουλές για αλλαγή στον προσωπικό τρόπο ζωής του καθενός, παρεμβάσεις με γράμματα προς τον Τύπο και τους αρμόδιους και πολιτικά υπεύθυνους (δημάρχους, πολιτικούς κλπ), ενέργειες δημοσιοποίησης όπως αφίσες, φυλλάδια, διαδηλώσεις, όλα αυτά είναι μέσα σε αυτά που μπορεί να κάνει μια περιβαλλοντική ομάδα.
Στα πλαίσια του επίσημου σχολείου αυτό μπορεί να γίνει μέσα από ένα Πρόγραμμα Π.Ε., τα οποία όμως σήμερα έχουν ελάχιστη χρηματοδότηση από τον κρατικό προϋπολογισμό, σε αντίθεση με τα χρηματοδοτούμενα από την Ε.Ε., τα οποία όμως σκοντάφτουν συχνά στη μεγάλη γραφειοκρατική διαδικασία, την οποία απεχθάνονται οι εκπαιδευτικοί.
Πολύτιμος βοηθός στην εκπαίδευση νέων στη βιωσιμότητα, τόσο μέσα όσο και έξω από το σχολείο, είναι οι οικολογικές οργανώσεις. Έχουν αναπτύξει πολύ σημαντικά προγράμματα και έχουν δημιουργήσει πολύ σημαντικό υλικό. Δυστυχώς όμως, τα τελευταία χρόνια, μιας και έχουν πέσει και πολλά χρήματα κυρίως από την Ε.Ε. στην Π.Ε., το Υπουργείο Παιδείας αντιμετωπίζει τις οικολογικές οργανώσεις τουλάχιστον με επιφύλαξη αν όχι εχθρικά, με αποκορύφωμα την εγκύκλιο Ευθυμίου (που είναι ακόμη σε ισχύ) που απαγορεύει σε οικολογικές οργανώσεις να δημιουργούν περιβαλλοντικά δίκτυα σχολείων (που ασχολούνται με κοινό θέμα π.χ. το νερό, την ανακύκλωση κλπ), αναγνωρίζοντας μόνο τα δίκτυα που το ίδιο το Υπουργείο δημιουργεί και στα οποία το ίδιο διορίζει την πλειοψηφία του Δ.Σ. τους.
Το αποτέλεσμα είναι να υπάρχουν σοβαρά προβλήματα στην Π.Ε., τα οποία έρχονται να χειροτερέψουν με την υποχρεωτική επιβολή του προγράμματος της «Ευέλικτης Ζώνης» σε όλα τα σχολεία της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης. Κι ενώ κανείς –σχεδόν- δεν είναι εναντίον της ιδέας να υπάρχει μία ζώνη στο ωρολόγιο πρόγραμμα (ένα δίωρο ή τετράωρο τη βδομάδα) που η θεματολογία του να είναι ελεύθερη και να αποφασίζεται από τους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς διεξάγοντας π.χ. προγράμματα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, εν τούτοις η υποχρεωτική επιβολή του από την κυβέρνηση στα πλαίσια ενός γραφειοκρατικού σχεδιασμού, με υποχρέωση αναφοράς στο σχολικό σύμβουλο του θέματος, της μεθόδου που χρησιμοποιούνται κλπ, οδηγεί την εκπαιδευτική κοινότητα να αντιδράσει, μπροστά και στον κίνδυνο να χωριστούν σχολεία κι εκπαιδευτικοί σε «καλούς» και «κακούς», εκείνους που κάνουν κι εκείνους που δεν κάνουν προγράμματα και καταγράφονται κι ελέγχονται από τους σχολικούς συμβούλους.
Παρ’ όλα αυτά, οργανώσεις όπως το Δίκτυο Μεσόγειος SOS , ο Αρχέλων ή η Οικολογική Πρωτοβουλία στα Χανιά, κάνουν εξαιρετική δουλειά με νέους ανθρώπους εντάσσοντάς τους σε μια λογική βιωσιμότητας, με ή χωρίς επίσημη χρηματοδότηση και υποστήριξη. Είναι πολύ σημαντικό ότι πολλοί νέοι συμμετέχουν σε εθελοντικά προγράμματα προστασίας της φύσης, αναπτύσσοντας μια βιώσιμη σχέση με τη φύση.
Το ερώτημα όμως που απομένει είναι τι γίνεται με τις παλιότερες γενιές (κι εδώ υπάρχει ένα σοβαρό κενό εκπαίδευσης) όσο και το τι γίνεται με τους επίσημους φορείς και τους πολιτικά υπεύθυνους, τις εκλεγμένες ηγεσίες, οι οποίες συχνά υποκύπτουν σε μικρά και μεγάλα συμφέροντα που κυριαρχούν στην πολιτική και οικονομική ζωή.
Όταν π.χ. προωθείται από τις κυβερνήσεις των τελευταίων χρόνων στα σχολεία η λογική της ανεύρεσης χορηγών λόγω της έλλειψης κονδυλίων από τον κρατικό προϋπολογισμό, αυτό αναπόφευκτα οδηγεί σε ιδεολογικές εξαρτήσεις: Σε πολλές Πολιτείες των ΗΠΑ τα σχολικά βιβλία της Χημείας είναι χορηγία της Dow Chemical. Τι θα γράφουν αυτά τα βιβλία για τη ρύπανση και τις αιτίες της;
Άρα αυτό που πρέπει να γίνει είναι η στήριξη της εκπαίδευσης των νέων για τη βιωσιμότητα μέσα και έξω από το σχολείο, με τη βοήθεια των οικολογικών οργανώσεων, η στήριξη του δημόσιου σχολείου και των ΜΚΟ και η ανάπτυξη ενός κινήματος στην κοινωνία που θα επιβάλλει την βιωσιμότητα σε όλες τις αποφάσεις, έτσι ώστε η όποια καλή δουλειά μπορεί να γίνει στο σχολείο να μην βρίσκει το τείχος της καθημερινής πραγματικότητας έξω από αυτό.
Φώτης Ποντικάκης
στα Χανιά, το Σάββατο 24 Σεπτεμβρίου 2006)
Ξεκινώντας να μιλήσουμε για εκπαίδευση νέων στη βιωσιμότητα, θα πρέπει πρώτα απ’ όλα να ξεκαθαρίσουμε τι εννοούμε με τον όρο «βιωσιμότητα».
Ο όρος «βιωσιμότητα» καθιερώθηκε τα τελευταία χρόνια για να ορίσει έναν τρόπο ανάπτυξης μιας κοινωνίας ο οποίος θα είναι βιώσιμος, δηλ. θα έχει μέλλον, δεν θα είναι κοντόφθαλμος αλλά θα αφήνει παρακαταθήκες κι όχι μόνο προβλήματα στις επόμενες γενιές. Ο αγγλικός όρος sustainability στα Ελληνικά μεταφράστηκε με δυο τρόπους, ως «αειφόρος ανάπτυξη» ή ως «βιωσιμότητα».Προτιμούμε σαφώς το δεύτερο όρο γιατί δίνει ξεκάθαρα έναν τόνο επείγοντος, ότι αυτό που διακυβεύεται είναι η ανθρώπινη –κι όχι μόνο- ζωή πάνω σε τούτον τον πλανήτη. Ο άλλος όρος, «αειφόρος ανάπτυξη», δηλ. ανάπτυξη που «αεί φέρει», δηλ. συνεχίζεται για πάντα, έχει δεχτεί σφοδρή κριτική, ότι επιχειρεί μια σύνδεση και διαιώνιση του υπάρχοντος κοινωνικοοικονομικού συστήματος, που βασίζεται στο κέρδος των επιχειρήσεων, εντάσσεται στις λογικές αέναης μεγέθυνσης άρα και καταναλωτισμού κ.ο.κ. Γι’ αυτό επιλέγουμε τον όρο «βιωσιμότητα», ως έναν τρόπο ζωής, οικονομικής και κοινωνικής οργάνωσης που επιτρέπει τη συνέχιση της ανθρώπινης ζωής στη Γη, χωρίς να δημιουργεί σοβαρά προβλήματα στις άλλες μορφές ζωής και στην οικολογική ισορροπία του πλανήτη.
ΠΩΣ ΜΠΟΡΕΙ ΟΜΩΣ ΝΑ ΥΠΑΡΞΕΙ ΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΝΕΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ;
Η απάντηση φαίνεται μάλλον απλή. Μέσα από προγράμματα Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης μέσα ή έξω από το σχολείο για τους νέους. Μέσα στο σχολείο μπορεί να γίνουν προγράμματα Π.Ε. στα πλαίσια του αναλυτικού προγράμματος, π.χ. με τον ενδεικτικό τίτλο «Προβλήματα που απειλούν την ανθρώπινη ζωή στη Γη» ή «Μεγάλα Προβλήματα του Πλανήτη». Με βάση αυτά τα αρχικά ερωτήματα μπορεί να γίνει μια πρώτη συζήτηση και διερεύνηση στην τάξη και στον Τύπο, για να καταγραφούν μεγάλα προβλήματα που απειλούν την επιβίωση του ανθρώπου στη Γη. Στη συνέχεια, μπορεί να αξιοποιηθεί η ομαδοσυνεργατική διδασκαλία, να χωριστούν δηλ. οι μαθητές σε ομάδες που η καθεμιά μελετά συγκεκριμένο πρόβλημα.
Ο στόχος βέβαια δεν μπορεί να είναι μόνο γνωστικός, δηλ. απλά η καταγραφή ενός προβλήματος. Πρέπει μετά την καταγραφή του προβλήματος, η κάθε ομάδα να αναζητήσει τα αίτια και μέσα από γραπτές πηγές και μέσα από ειδικούς. Ποια είναι π.χ. τα αίτια της κλιματικής αλλαγής; Πέρα από ό,τι μας λένε οι ειδικοί και οι πηγές, είναι πολύ σημαντικό οι μαθητές να συγκρίνουν διιστάμενες απόψεις, αναπτύσσοντας έτσι την κριτική τους ικανότητα και εξάγοντας δικά τους συμπεράσματα για το ποια είναι τα πραγματικά αίτια.
Αλλά και πάλι δεν αρκεί να μείνουμε εκεί, στην ανάλυση μόνο της πραγματικότητας. Πρέπει να κάνουμε κάτι για να την αλλάξουμε προς το καλύτερο, αναπτύσσοντας έτσι και την έννοια του ενεργού πολίτη: Συμβουλές για αλλαγή στον προσωπικό τρόπο ζωής του καθενός, παρεμβάσεις με γράμματα προς τον Τύπο και τους αρμόδιους και πολιτικά υπεύθυνους (δημάρχους, πολιτικούς κλπ), ενέργειες δημοσιοποίησης όπως αφίσες, φυλλάδια, διαδηλώσεις, όλα αυτά είναι μέσα σε αυτά που μπορεί να κάνει μια περιβαλλοντική ομάδα.
Στα πλαίσια του επίσημου σχολείου αυτό μπορεί να γίνει μέσα από ένα Πρόγραμμα Π.Ε., τα οποία όμως σήμερα έχουν ελάχιστη χρηματοδότηση από τον κρατικό προϋπολογισμό, σε αντίθεση με τα χρηματοδοτούμενα από την Ε.Ε., τα οποία όμως σκοντάφτουν συχνά στη μεγάλη γραφειοκρατική διαδικασία, την οποία απεχθάνονται οι εκπαιδευτικοί.
Πολύτιμος βοηθός στην εκπαίδευση νέων στη βιωσιμότητα, τόσο μέσα όσο και έξω από το σχολείο, είναι οι οικολογικές οργανώσεις. Έχουν αναπτύξει πολύ σημαντικά προγράμματα και έχουν δημιουργήσει πολύ σημαντικό υλικό. Δυστυχώς όμως, τα τελευταία χρόνια, μιας και έχουν πέσει και πολλά χρήματα κυρίως από την Ε.Ε. στην Π.Ε., το Υπουργείο Παιδείας αντιμετωπίζει τις οικολογικές οργανώσεις τουλάχιστον με επιφύλαξη αν όχι εχθρικά, με αποκορύφωμα την εγκύκλιο Ευθυμίου (που είναι ακόμη σε ισχύ) που απαγορεύει σε οικολογικές οργανώσεις να δημιουργούν περιβαλλοντικά δίκτυα σχολείων (που ασχολούνται με κοινό θέμα π.χ. το νερό, την ανακύκλωση κλπ), αναγνωρίζοντας μόνο τα δίκτυα που το ίδιο το Υπουργείο δημιουργεί και στα οποία το ίδιο διορίζει την πλειοψηφία του Δ.Σ. τους.
Το αποτέλεσμα είναι να υπάρχουν σοβαρά προβλήματα στην Π.Ε., τα οποία έρχονται να χειροτερέψουν με την υποχρεωτική επιβολή του προγράμματος της «Ευέλικτης Ζώνης» σε όλα τα σχολεία της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης. Κι ενώ κανείς –σχεδόν- δεν είναι εναντίον της ιδέας να υπάρχει μία ζώνη στο ωρολόγιο πρόγραμμα (ένα δίωρο ή τετράωρο τη βδομάδα) που η θεματολογία του να είναι ελεύθερη και να αποφασίζεται από τους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς διεξάγοντας π.χ. προγράμματα περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, εν τούτοις η υποχρεωτική επιβολή του από την κυβέρνηση στα πλαίσια ενός γραφειοκρατικού σχεδιασμού, με υποχρέωση αναφοράς στο σχολικό σύμβουλο του θέματος, της μεθόδου που χρησιμοποιούνται κλπ, οδηγεί την εκπαιδευτική κοινότητα να αντιδράσει, μπροστά και στον κίνδυνο να χωριστούν σχολεία κι εκπαιδευτικοί σε «καλούς» και «κακούς», εκείνους που κάνουν κι εκείνους που δεν κάνουν προγράμματα και καταγράφονται κι ελέγχονται από τους σχολικούς συμβούλους.
Παρ’ όλα αυτά, οργανώσεις όπως το Δίκτυο Μεσόγειος SOS , ο Αρχέλων ή η Οικολογική Πρωτοβουλία στα Χανιά, κάνουν εξαιρετική δουλειά με νέους ανθρώπους εντάσσοντάς τους σε μια λογική βιωσιμότητας, με ή χωρίς επίσημη χρηματοδότηση και υποστήριξη. Είναι πολύ σημαντικό ότι πολλοί νέοι συμμετέχουν σε εθελοντικά προγράμματα προστασίας της φύσης, αναπτύσσοντας μια βιώσιμη σχέση με τη φύση.
Το ερώτημα όμως που απομένει είναι τι γίνεται με τις παλιότερες γενιές (κι εδώ υπάρχει ένα σοβαρό κενό εκπαίδευσης) όσο και το τι γίνεται με τους επίσημους φορείς και τους πολιτικά υπεύθυνους, τις εκλεγμένες ηγεσίες, οι οποίες συχνά υποκύπτουν σε μικρά και μεγάλα συμφέροντα που κυριαρχούν στην πολιτική και οικονομική ζωή.
Όταν π.χ. προωθείται από τις κυβερνήσεις των τελευταίων χρόνων στα σχολεία η λογική της ανεύρεσης χορηγών λόγω της έλλειψης κονδυλίων από τον κρατικό προϋπολογισμό, αυτό αναπόφευκτα οδηγεί σε ιδεολογικές εξαρτήσεις: Σε πολλές Πολιτείες των ΗΠΑ τα σχολικά βιβλία της Χημείας είναι χορηγία της Dow Chemical. Τι θα γράφουν αυτά τα βιβλία για τη ρύπανση και τις αιτίες της;
Άρα αυτό που πρέπει να γίνει είναι η στήριξη της εκπαίδευσης των νέων για τη βιωσιμότητα μέσα και έξω από το σχολείο, με τη βοήθεια των οικολογικών οργανώσεων, η στήριξη του δημόσιου σχολείου και των ΜΚΟ και η ανάπτυξη ενός κινήματος στην κοινωνία που θα επιβάλλει την βιωσιμότητα σε όλες τις αποφάσεις, έτσι ώστε η όποια καλή δουλειά μπορεί να γίνει στο σχολείο να μην βρίσκει το τείχος της καθημερινής πραγματικότητας έξω από αυτό.
Φώτης Ποντικάκης
ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ
ΟΙΚΟΝΙΜΙΚΗ ΥΦΕΣΗ ΕΥΚΑΙΡΙΑ ΓΙΑ ΠΡΑΣΙΝΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ
Οι κίνδυνοι από την έλλειψη δράσης για την αντιμετώπιση των κλιματικών αλλαγών είναι πολύ σοβαρότεροι από την παγκόσμια οικονομική κρίση, προειδοποίησε ο πρώην επικεφαλής της Οικονομικής Υπηρεσίας της βρετανικής κυβέρνησης Σερ Νίκολας Στερν, ζητώντας παράλληλα την έγκριση ενός σχεδίου δημοσιονομικών δαπανών, προσαρμοσμένου ώστε να μειωθούν τα επίπεδα του άνθρακα, εξέφρασε.
Ο Στερν, το 2006 είχε προειδοποιήσει ότι η αδράνεια των κυβερνήσεων απέναντι στο φαινόμενο του θερμοκηπίου και τις εκπομπές αερίων, τα οποία ευθύνονται για την παγκόσμια υπερθέρμανση, θα μπορούσε να προκαλέσει οικονομικό πόνο ίσο με την μεγάλη οικονομική ύφεση.
Σήμερα επανερχόμενος στο καυτό ζήτα των κλιματικών αλλαγών κρούει εκ νέου τον κώδωνα του κινδύνου, επισημαίνοντας ότι οι συνέπειες από τον κίνδυνο να αγνοήσουμε τις κλιματικές αλλαγές θα είναι πολύ μεγαλύτερες από τις συνέπειες της αδιαφορίας για τους κινδύνους του οικονομικού συστήματος.
Την ώρα που η μια μετά την άλλη οι χώρες σε ολόκληρο τον κόσμο λαμβάνουν μέτρα για την έξοδο από την κρίση, ο Στερν υποστηρίζει ότι τώρα υπάρχει η ευκαιρία για να προκύψει μια νέα, πιο "πράσινη, απαλλαγμένη από άνθρακα, παγκόσμια τάξη.
Η προειδοποίηση του έρχεται λίγες μέρες μετά τη σύνοδο Ασίας-Ευρώπης (ASEM) στο Πεκίνο, όπου η Κίνα επισήμανε τη δέσμευσή της να αναζητήσει τους όρους εκείνους που θα την οδηγήσουν να υπογράψει μια συμφωνία για μείωση των αερίων του θερμοκηπίου στις κρίσιμες, τελικές συνομιλίες που θα διεξαχθούν στην Κοπεγχάγη στο τέλος του χρόνου.
Συμπίπτουν δε με τις ανησυχίες που εκφράζονται τον τελευταίο καιρό ότι κάποιες χώρες θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν την παγκόσμια οικονομική κρίση ως πρόφαση για να καθυστερήσουν μία συμφωνία για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.
Στο πλαίσιο αυτό, ο πρωθυπουργός της Ιταλίας, Σίλβιο Μπερλουσκόνι, είπε ότι δέκα ευρωπαϊκές χώρες υποστηρίζουν τις προσπάθειες του να εμποδίσει ένα σχέδιο της Ευρωπαϊκής ‘Ένωσης για την κλιματική αλλαγή ενισχύοντας τις ανησυχίες για τις δράσεις της ΕΕ στο θέμα της παγκόσμιας υπερθέρμανσης.
Όμως ο Στερν εξέφρασε την αισιοδοξία του ότι στην Κοπεγχάγη όπου θα διεξαχθούν οι τελικές συνομιλίες για ένα σύμφωνο για την περικοπή των εκπομπών κατά 50% μέχρι το 2050, "είναι πολύ πιθανό" να επιτευχθεί μία συμφωνία παρά την ένταση στις συζητήσεις.
"Οι ΗΠΑ και η Κίνα είναι οι ηγέτες για μία παγκόσμια συμφωνία, την οποία θα μπορούσε να ‘σκοτώσει’ είτε ο ένας, είτε ο άλλος, αλλά δεν νομίζω ότι θα το κάνουν", τόνισε ο Στερν, ο οποίος εξέφρασε τη βεβαιότητα του ότι το 12ο πενταετές οικονομικό πρόγραμμα της Κίνας θα εστιάσει σε ανάπτυξη με λιγότερο άνθρακα.
Οι κίνδυνοι από την έλλειψη δράσης για την αντιμετώπιση των κλιματικών αλλαγών είναι πολύ σοβαρότεροι από την παγκόσμια οικονομική κρίση, προειδοποίησε ο πρώην επικεφαλής της Οικονομικής Υπηρεσίας της βρετανικής κυβέρνησης Σερ Νίκολας Στερν, ζητώντας παράλληλα την έγκριση ενός σχεδίου δημοσιονομικών δαπανών, προσαρμοσμένου ώστε να μειωθούν τα επίπεδα του άνθρακα, εξέφρασε.
Ο Στερν, το 2006 είχε προειδοποιήσει ότι η αδράνεια των κυβερνήσεων απέναντι στο φαινόμενο του θερμοκηπίου και τις εκπομπές αερίων, τα οποία ευθύνονται για την παγκόσμια υπερθέρμανση, θα μπορούσε να προκαλέσει οικονομικό πόνο ίσο με την μεγάλη οικονομική ύφεση.
Σήμερα επανερχόμενος στο καυτό ζήτα των κλιματικών αλλαγών κρούει εκ νέου τον κώδωνα του κινδύνου, επισημαίνοντας ότι οι συνέπειες από τον κίνδυνο να αγνοήσουμε τις κλιματικές αλλαγές θα είναι πολύ μεγαλύτερες από τις συνέπειες της αδιαφορίας για τους κινδύνους του οικονομικού συστήματος.
Την ώρα που η μια μετά την άλλη οι χώρες σε ολόκληρο τον κόσμο λαμβάνουν μέτρα για την έξοδο από την κρίση, ο Στερν υποστηρίζει ότι τώρα υπάρχει η ευκαιρία για να προκύψει μια νέα, πιο "πράσινη, απαλλαγμένη από άνθρακα, παγκόσμια τάξη.
Η προειδοποίηση του έρχεται λίγες μέρες μετά τη σύνοδο Ασίας-Ευρώπης (ASEM) στο Πεκίνο, όπου η Κίνα επισήμανε τη δέσμευσή της να αναζητήσει τους όρους εκείνους που θα την οδηγήσουν να υπογράψει μια συμφωνία για μείωση των αερίων του θερμοκηπίου στις κρίσιμες, τελικές συνομιλίες που θα διεξαχθούν στην Κοπεγχάγη στο τέλος του χρόνου.
Συμπίπτουν δε με τις ανησυχίες που εκφράζονται τον τελευταίο καιρό ότι κάποιες χώρες θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν την παγκόσμια οικονομική κρίση ως πρόφαση για να καθυστερήσουν μία συμφωνία για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.
Στο πλαίσιο αυτό, ο πρωθυπουργός της Ιταλίας, Σίλβιο Μπερλουσκόνι, είπε ότι δέκα ευρωπαϊκές χώρες υποστηρίζουν τις προσπάθειες του να εμποδίσει ένα σχέδιο της Ευρωπαϊκής ‘Ένωσης για την κλιματική αλλαγή ενισχύοντας τις ανησυχίες για τις δράσεις της ΕΕ στο θέμα της παγκόσμιας υπερθέρμανσης.
Όμως ο Στερν εξέφρασε την αισιοδοξία του ότι στην Κοπεγχάγη όπου θα διεξαχθούν οι τελικές συνομιλίες για ένα σύμφωνο για την περικοπή των εκπομπών κατά 50% μέχρι το 2050, "είναι πολύ πιθανό" να επιτευχθεί μία συμφωνία παρά την ένταση στις συζητήσεις.
"Οι ΗΠΑ και η Κίνα είναι οι ηγέτες για μία παγκόσμια συμφωνία, την οποία θα μπορούσε να ‘σκοτώσει’ είτε ο ένας, είτε ο άλλος, αλλά δεν νομίζω ότι θα το κάνουν", τόνισε ο Στερν, ο οποίος εξέφρασε τη βεβαιότητα του ότι το 12ο πενταετές οικονομικό πρόγραμμα της Κίνας θα εστιάσει σε ανάπτυξη με λιγότερο άνθρακα.
ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΗ
Τα δικαιώματα του καταναλωτή
Για πρώτη φορά αναγνωρίστηκε ότι οι καταναλωτές έχουν δικαιώματα από τον πρόεδρο των ΗΠΑ, Τ.Φ ΚΕΝΕΝΤΙ, ο οποίος στο από 15.3.62 μήνυμά του προς το Κογκρέσο μεταξύ άλλων αναφέρει. "Καταναλωτές είμαστε όλοι. Πρόκειται για την μεγαλύτερη οικονομική ομάδα, η οποία επηρεάζει αλλά και επηρεάζεται σχεδόν από κάθε δημόσια ή ιδιωτική οικονομική απόφαση, τη μόνη σημαίνουσα οικονομική ομάδα, η οποία δεν είναι αποτελεσματικά οργανωμένη και της οποίας οι απόψεις δεν ακούγονται..."
Αυτά είχε πει και ο Τζών Κέννεντυ το 1962, ενώπιον του Κογκρέσου, όταν παρουσίαζε τον Νόμο για τα Δικαιώματα του Καταναλωτή, αποτέλεσμα αγώνων του Αμερικάνικου λαού από τις αρχές του 20ου αιώνα, για τα προβλήματα που αντιμετώπιζαν.
Δεκατρία χρόνια αργότερα (1975) η Ευρωπαϊκή Ενωση τότε Ε.Ο.Κ. εγκρίνει το πρώτο της πρόγραμμα για πολιτική προστασία και ενημέρωση καταναλωτών και αναγνωρίζει νομοθετικά τα δικαιώματα των καταναλωτών.
Το 1985 αναγνωρίζονται επίσημα από τη Γενική Συνέλευση των μελών του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) οι "θεμελιώδεις αρχές του καταναλωτή".
Στην Ελλάδα αρχικά με το νόμο 1961/1991 και στη συνέχεια με το νόμο 2251/1994 αναγνωρίζονται για πρώτη φορά τα δικαιώματα των καταναλωτών. Σήμερα, πόσοι Έλληνες γνωρίζουν την ύπαρξη τους; με Ποιους τρόπους να τα διεκδικούν, πώς, πότε και σε Ποιόν να απευθύνονται;
ΤΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ:
Δικαίωμα στην ικανοποίηση των βασικών αναγκών: Το δικαίωμα να αποκτά τα βασικά προϊόντα και υπηρεσίες που εγγυώνται την επιβίωσή του: επαρκή τροφή, ρούχα, κατοικία, ιατρική περίθαλψη, μόρφωση και υγιεινές συνθήκες διαβίωσης.
Προστασία υγείας και ασφάλειας: Στην αγορά πρέπει να κυκλοφορούν μόνο προϊόντα και υπηρεσίες που δεν θέτουν σε κίνδυνο την υγεία και την ασφάλεια του καταναλωτή. Αυτό, πρακτικά, σημαίνει καθορισμό απαιτήσεων ασφαλείας για προϊόντα και υπηρεσίες, κατάλληλη ενημέρωση του καταναλωτή για τυχόν κινδύνους, που ενέχει η χρήση αυτών, και προστασία του καταναλωτή από φυσικές βλάβες, που προκαλούνται από προϊόντα και υπηρεσίες.
Προστασία των οικονομικών συμφερόντων: Ο καταναλωτής πρέπει να προστατεύεται έναντι της κατάχρησης εκ μέρους των προμηθευτών προϊόντων και υπηρεσιών. Αυτό, μπορεί να επιτευχθεί με την "πάταξη" της παραπλανητικής διαφήμισης ή της αθέμιτης συμπεριφοράς στην αγορά (π.χ. στις μεθόδους μάρκετιγκ, στις συμβάσεις κλπ.)
Πρόσβαση στην πληροφόρηση: Ο καταναλωτής πρέπει ναι έχει την ικανότητα να κάνει σωστές αγορές αφού, όμως, προηγηθεί η αξιόπιστη και επιστημονική ενημέρωση του. Αυτό, μπορεί να επιτευχθεί με την κατάλληλη πληροφόρηση σχετικά με τα χαρακτηριστικά, τις τιμές ή την ποιότητα προϊόντων και υπηρεσιών, ούτως ώστε να επιλέγει ό,τι αγοράζει με βάση τη λογική και να αντιστέκεται στην παραπλανητική διαφήμιση και ετικετοποίηση.
Δικαίωμα εκπαίδευσης: Ο καταναλωτής, για να είναι σε θέση να αναζητά, να κατανοεί και να αφομοιώνει τις διαθέσιμες πληροφορίες, πριν αποφασίσει σχετικά με τις αγορές του, πρέπει να έχει λάβει την κατάλληλη εκπαίδευση και αγωγή, που πρέπει να του παρέχεται στη νεαρή του ηλικία μέσα από το σχολείο, με μέριμνα του κράτους.
Δικαίωμα εκπροσώπησης: Ο καταναλωτής και οι εκπρόσωποι του πρέπει να έχουν τη δυνατότητα συμμετοχής στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων σε Θέματα που τους αφορούν άμεσα, αλλά και έμμεσα, τόσο σε τοπικό, όσο και σε περιφερειακό, εθνικό και κοινοτικό επίπεδο, ούτως ώστε να λαμβάνεται υπόψη, όσο το δυνατόν περισσότερο, η άποψη και η γνώμη τους.
Δικαίωμα στην αποζημίωση: Το δικαίωμα για αποζημίωση σε περίπτωση ελαττωματικών προϊόντων και ανεπαρκούς παροχής υπηρεσιών.
Πρόσβαση στην δικαιοσύνη: Ο καταναλωτής πρέπει να έχει τη δυνατότητα λήψης συμβουλών και βοήθειας, όταν θέλει να διατυπώσει παράπονα ή όταν έχει υποστεί βλάβη ή ζημιά από προϊόντα και υπηρεσίες. Συγχρόνως, όμως, πρέπει να έχει και τη δυνατότητα εφαρμογής απλών, μη δαπανηρών και σύντομων διαδικασιών διακανονισμού, προκειμένου να αποκατασταθεί η βλάβη ή η ζημιά, που έχει υποστεί.
Πρόσβαση στην αειφόρο κατανάλωση
Ο καταναλωτής πρέπει να έχει τη δυνατότητα να καλύπτει τις βασικές ανάγκες του, χωρίς να εξαντλεί τους βασικούς πόρους του πλανήτη μας και χωρίς να υπονομεύει την κάλυψη των βασικών αναγκών των μελλοντικών γενεών.
ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΗ
Η Aγωγή του Καταναλωτή εμφανίζεται στις αίθουσες διδασκαλίας από τις αρχές της δεκαετίας του ’80 κυρίως στις ΗΠΑ.
Δύο βασικά χαρακτηριστικά της είναι :
• Ανήκει στην κατηγορία της “μη-τυπικής” εκπαίδευσης.
• Υπεισέρχεται στο αναλυτικό πρόγραμμα σαν μέρος των υπαρχόντων μαθημάτων και όχι σαν ξεχωριστό αντικείμενο.
Η Αγωγή του Καταναλωτή στοχεύει καταρχήν στην αλλαγή της συμπεριφοράς. Είναι η διαδικασία με την οποία μαθαίνουμε πως να αγοράζουμε, να χρησιμοποιούμε και να διαθέτουμε αγαθά και υπηρεσίες, ώστε να ικανοποιούμε τις ανάγκες μας.
Σύμφωνα με το Γραφείο Εκπαίδευσης των ΗΠΑ (1980), η ΑΚ είναι η διαδικασία με την οποία οι καταναλωτές :
• Αναπτύσσουν δεξιότητες για τη λήψη αποφάσεων σχετικά με την αγορά αγαθών και υπηρεσιών σύμφωνα με τις προσωπικές τους αξίες, τη μέγιστη χρήση των πόρων, τις διαθέσιμες εναλλακτικές λύσεις, την οικολογική συμπεριφορά και την αλλαγή των οικονομικών συνθηκών.
• Αποκτούν γνώσεις σχετικές με τη νομοθεσία, τα δικαιώματά τους και τους τρόπους προστασίας τους, ώστε να συμμετέχουν ενεργά και με συνέπεια στο χώρο της αγοράς και να κινούν διαδικασίες αποζημίωσης.
• Κατανοούν το ρόλο των πολιτών μέσα στο οικονομικό, κοινωνικό και κυβερνητικό σύστημα και πως να επηρεάζουν αυτά τα συστήματα ώστε να ανταποκρίνονται στις ανάγκες των καταναλωτών.
Αυτή η περιγραφή δείχνει ότι η ΑΚ είναι κάτι παραπάνω από μία μηχανική μεταφορά γνώσεων. Είναι ένας τρόπος σκέψης και αλληλοσυνδέεται με τη λύση των προβλημάτων.
Οσον αφορά στην ΑΚ στο σχολείο, οι βασικοί στόχοι της ΑΚ συνοψίζονται στα εξής:
Οι μαθητές πρέπει
• Να αποκτήσουν γνώση ώστε να ενεργούν σαν ενημερωμένοι καταναλωτές. Για παράδειγμα, γνώση των δικαιωμάτων των καταναλωτών, της νομοθεσίας, της βασικής διατροφής.
• Να κατανοήσουν την λειτουργία της κοινωνίας σαν μία ολότητα και τον ειδικό ρόλο των καταναλωτών. Για παράδειγμα να κατανοήσουν το ρόλο των εταιριών στο οικονομικό σύστημα, το ρόλο της κυβέρνησης στην κοινωνία και το ρόλο των οργανώσεων καταναλωτών.
• Να αναπτύξουν δεξιότητες ώστε να ενεργούν σαν ενημερωμένοι και υπεύθυνοι καταναλωτές. Για παράδειγμα, να μπορούν να γράφουν ένα γράμμα διαμαρτυρίας ή παραπόνων, να έχουν την ικανότητα να διακρίνουν τα τεχνάσματα στις πωλήσεις και να χρησιμοποιούν προϊόντα και υπηρεσίες με πλήρη γνώση.
• Να αισθανθούν ότι είναι σημαντικό να είναι ενημερωμένοι καταναλωτές. Αν αποκτήσουν τη γνώση και τις δεξιότητες αλλά νομίζουν ότι δεν είναι κάτι το σημαντικό, έχουμε αποτύχει.
• Να διδαχθούν να δρουν σαν ενημερωμένοι, εκπαιδευμένοι και υπεύθυνοι καταναλωτές.
ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΑΚ
Παραδοσιακά η ΑΚ απευθυνόταν στον μεμονωμένο καταναλωτή και σήμαινε ανάπτυξη δεξιοτήτων , π.χ. πως να αγοράζει κανείς ποιοτικά προϊόντα σε καλές τιμές, πως να διακρίνει τις “κακές” πρακτικές πωλήσεων κλπ. Δεν είχε δοθεί σημασία στην ενεργή συμμετοχή των καταναλωτών στην οικονομία, τις κοινωνικές και πολιτικές αποφάσεις που αφορούν στην καθημερινή πραγματικότητα.
Σήμερα υπάρχει μία κοινωνικά υπεύθυνη αντίληψη. Αυτή συνοψίζεται στα εξής :
• Κριτική ενημέρωση : Οι καταναλωτές πρέπει να μάθουν να ξεχωρίζουν τις ανάγκες από τις επιθυμίες και πως να κάνουν τις κατάλληλες ερωτήσεις σχετικά με τις τιμές, την διαθεσιμότητα και την ποιότητα των αγαθών και υπηρεσιών.
• Δράση και συμμετοχή : Όταν αποκτήσουν γνώση και ενημερωθούν, οι καταναλωτές μπορούν να δράσουν με αξιοπιστία και να είναι σίγουροι ότι οι φωνές τους ακούγονται.
• Κοινωνική ευθύνη : Οι καταναλωτές πρέπει να ενεργούν με συνέπεια και ευαισθησία και να γνωρίζουν την επίδραση των πράξεών τους στους άλλους πολίτες, ειδικά σε μη προνομιούχες ομάδες.
• Οικολογική ευθύνη : Οι καταναλωτές πρέπει να είναι ενήμεροι για την επίδραση των αποφάσεών τους στο φυσικό περιβάλλον.
• Αλληλεγγύη : Η δράση είναι πιο αποτελεσματική αν γίνεται από ομάδες.
Η φιλοσοφία αυτή της ΑΚ δείχνει ότι αυτή αφορά και απευθύνεται κατευθείαν στον άνθρωπο και αυτή είναι συνήθως η διαφορά ανάμεσα στην ΑΚ και σε πολλά από τα μαθήματα του σχολείου όπως αυτά διδάσκονται.
ΤΟ “ΜΑΤΙ” ΤΟΥ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΗ
“Μάτι” του καταναλωτή σημαίνει ότι ένας ενήμερος καταναλωτής βλέπει ένα προϊόν κριτικά και αναλυτικά, πρώτα από την προσωπική πλευρά και κατόπιν έχοντας κατά νου την υπόλοιπη κοινότητα. Αυτή η εικόνα οδηγεί τον καταναλωτή σε μία απόφαση: να αγοράσει ή να μην αγοράσει. Ας πάρουμε ένα παράδειγμα. Κάποιος θέλει να αγοράσει ένα κουτί στιγμιαίου καφέ.
Τι ερωτήσεις μπορούν να γίνουν πάνω στην απλή αυτή αγορά ;
Οικονομική άποψη
• Πόσο κοστίζει ;
• Είναι καλή η τιμή σε σχέση με ένα όμοιο σε ποιότητα και ποσότητα προϊόν ;
• Υπάρχει κάποιο αντίστοιχο φθηνότερο, εγχώριας προέλευσης ;
Περιβαλλοντική άποψη
• Είναι η συσκευασία βιοδιασπώμενη ;
• Μήπως η συσκευασία συμβάλλει στην άσκοπη χρήση σπάνιων φυσικών πόρων ;
Νομική άποψη
• Αν δεν μείνω ικανοποιημένος από το προϊόν, μπορώ να το επιστρέψω ;
• Αν είναι λιποβαρές, θα αποζημιωθώ ;
• Η επισήμανσή του συμφωνεί με όσα ορίζει ο νόμος ;
Υγεία και ασφάλεια
• Περιέχει πρόσθετα ;
• Τα τυχόν πρόσθετα που περιέχει είναι επιβλαβή ;
• Ποια είναι η επίδρασή του στην υγεία μου γενικότερα.
Παρατηρούμε ότι για ένα απλό προϊόν εγείρονται πάρα πολλές ερωτήσεις. Πόσοι όμως από εμας σκέπτονται έτσι ; Οσον αφορά το οικονομικό μέρος πολλοί. Για τις άλλες πλευρές του θέματος όμως πολλοί λίγοι , πόσο μάλλον τα παιδιά ..
Η ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΗ ΣΤΟ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΩΝ ΣΧΟΛΕΙΩΝ
Υπάρχουν τρεις δυνατότητες ενσωμάτωσης της ΑΚ στο αναλυτικό πρόγραμμα :
• Ως ένα νέο αντικείμενο.
Πλεονεκτεί στο γεγονός ότι όλες οι συνιστώσες εξετάζονται μαζί και τυγχάνει μεγαλύτερης προσοχής από τα παιδιά , αφού πρόκειται για ιδιαίτερο μάθημα.
Τα μειονεκτήματα όμως καθιστούν αυτήν την αντιμετώπιση δύσκολη. Πρώτον, το αναλυτικό πρόγραμμα είναι ήδη βαρυφορτωμένο και δεύτερον απαιτείται ειδικευμένο διδακτικό προσωπικό.
• Ως μέρος ενός υπάρχοντος μαθήματος.
Η προσέγγιση αυτή δίνει λύση στο πρόβλημα της υπερφόρτωσης του προγράμματος αλλά προβληματίζει αν εξετάζονται όλες οι παράμετροι εξίσου.
Για παράδειγμα στο μάθημα της Οικιακής Οικονομίας που περικλείει μεγάλο μέρος της ΑΚ είναι δύσκολο να μάθουν οι μαθητές να διαβάζουν το λογαριασμό της ΔΕΗ και να υπολογίζουν τι θα πληρώσουν, πράγμα που μπορεί να γίναι στο μάθημα της Φυσικής όταν διδάσκεται το κεφάλαιο της ηλεκτρικής ενέργειας. Στη Φυσική πάλι δεν μαθαίνουν την κοινωνική ή περιβαλλοντική άποψη που δίνεται στην Οικιακή Οικονομία.
• Ως μέρος πολλών μαθημάτων
Είναι ίσως ο πλέον ενδεδειγμένος τρόπος εισαγωγής της ΑΚ στο πρόγραμμα. Εχει όλα τα πλεονεκτήματα που ανφέρθηκαν παραπάνω, με το μειονέκτημα ότι τα παιδιά δυσκολεύονται να αντιληφθούν την πλήρη εικόνα των καταναλωτικών προβλημάτων.
Για να έχουμε αποτελεσματικότητα, πρέπει ένας από τους διδάσκοντες ή μια ομάδα διδασκόντων να συντονίζει τις δραστηριότητες.
Η ΑΓΩΓΗ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΗ ΣΕ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΗΛΙΚΙΕΣ
Η ΑΚ πρέπει να αρχίζει όσον το δυνατόν νωρίτερα, κατά την προσχολική ηλικία των 4 ετών ίσως. Εν τούτοις το μεγαλύτερο μέρος του διαθέσιμου εκπαιδευτικού υλικού απευθύνεται σε ηλικίες 12-16 ετών, ίσως γιατί στις περισσότερες χώρες σε αυτήν την ηλικία τα παιδιά είναι ήδη σημαντικοί καταναλωτές.
Πάντως η ΑΚ μπορεί να αρχίσει πολύ νωρίς βασιζόμενη σε πρακτικά παραδείγματα των καταναλωτικών προβλημάτων.
Η πνευματική ωριμότητα των παιδιών παίζει ρόλο στην επιλογή της έναρξης της ΑΚ.
Εννοιες όπως αγορά, πώληση, δαπάνη χρημάτων, δίνω, παίρνω, πρέπει να γίνουν καλά κατανοητές από την αρχή.
ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΤΗΣ ΑΚ
Κατ’ αρχήν θεωρείται ότι δεν υπάρχει πρόβλημα να κινητοποιηθούν οι μαθητές, γιατί σε αυτή την ηλικία ενδιαφέρονται για τέτοιου είδους θέματα
Η ΑΚ πρέπει να θεωρείται και αμυντική και θετική εκπαίδευση. Η αμυντική άποψη διδάσκει τους μαθητές να αποφεύγουν τις παγίδες, να αναλύουν την συμπεριφορά τους και ενεργούν αποτελεσματικά στις καθημερινές τους συναλλαγές. Η θετική άποψη τους επιτρέπει να βλέπουν τους εαυτούς τους σαν υπεύθυνους πολίτες-καταναλωτές και να αντιλαμβάνονται τις εναλλακτικές λύσεις που υπάρχουν που πρέπει να υπάρχουν στην αγορά.
Κύριο μέρος της ΑΚ είναι η ανάπτυξη δραστηριοτήτων, ειδικά εκείνες οι δραστηριότητες στις οποίες οι μαθητές ερευνούν μόνοι τους ένα πρόβλημα ή μία κατάσταση και προτείνουν πιθανές λύσεις.
Αλλά οι δραστηριότητες από μόνες τους δεν είναι αρκετές. Η ΑΚ πρέπει να συνεισφέρει και στο θεωρητικό υπόβαθρο. Οι υπεύθυνοι καταναλωτές πρέπει να κατευθύνονται από ορισμένες αρχές και να έχουν κατανοήσει την κοινωνικοοικονομική δομή της κοινωνίας.
ΔΙΔΑΚΤΙΚΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ
• Μέθοδος Σχεδίου Εργασίας (Project) : Η δραστηριότητα γίνεται ομαδικά. Οι μαθητές επιλέγουν να μελετήσουν ένα θέμα ή να διεξάγουν μία έρευνα. Ο εκπαιδευτικός καθοδηγεί, συμβουλεύει και συντονίζει. Οι μαθητές δουλεύουν εξαρτώμενοι περισσότερο ή λιγότερο από τον εκπαιδευτικό και αποκτούν εμπειρίες. Οι εργασίες τύπου project έχουν το πλεονέκτημα της άμεσης πρακτικής εφαρμογής.
Όσον αφορά στον τρόπο εργασίας :
o Το θέμα πρέπει να βρίσκεται στο χώρο των εμπειριών των παιδιών και να τα αφορά (π.χ ποδήλατα, αναψυκτικά, αντί πλυντηρίων, ψυγείων κλπ.).
o Πρέπει να ξεκαθαρίζεται από την αρχή γιατί γίνεται η εργασία.
o Το θέμα πρέπει να περιορίζεται και να επικεντρώνεται σε κάτι συγκεκριμένο (π.χ. αν το θέμα είναι η διαφήμιση καλό είναι να εξεταστεί σε σχέση με ένα συγκεκριμένο προϊόν όπως τα παπούτσια, τα τζην κλπ.).
o Πρέπει να γίνεται συνεχώς ανατροφοδότηση και αξιολόγηση και τα αποτελέσματα να εκτίθενται και να παρουσιάζονται σε συνομηλίκους. Η διάδοση των αποτελεσμάτων είναι σημαντικότατη.
Η μέθοδος απαιτεί ειδικές ικανότητες από πλευράς του εκπαιδευτικού, ιδίως κατά την διατύπωση των συμπερασμάτων όπου οι μαθητές πρέπει να αφεθούν ελεύθεροι να παρουσιάσουν τις εμπειρίες τους.
Επειδή η φύση της ΑΚ είναι διεπιστημονική, η μέθοδος project είναι ιδανική διδακτική μέθοδος η οποία φέρνει στην ίδια ομάδα εκπαιδευτικούς διαφόρων ειδικοτήτων. Η επιτυχία της όμως εξαρτάται πολύ από το πόσο οργανωμένο είναι το σχολείο.
• Έλεγχος προϊόντων και εκτίμηση : Εργασία που μπορεί να γίνει τόσο ατομικά όσο και ομαδικά. Ενισχύει την ενημέρωση των μαθητών απέναντι στη διαφήμιση, την ελκυστική συσκευασία, τις κοινωνικές επιδράσεις. Για τον έλεγχο πρέπει να επιλέγονται εύκολα προϊόντα που να επιτρέπουν συγκρίσεις και εύρεση εναλλακτικών λύσεων. Σε αυτό η συμβολή του διδάσκοντος είναι σημαντική. Η παρουσίαση και διάδοση των αποτελεσμάτων επίσης επιβάλλεται.
• Παιχνίδι ρόλων : Πολύ επιτυχημένη διδακτική τεχνική, η οποία στην περίπτωση της ΑΚ είναι σημαντικό εργαλείο. Τα προβλήματα των καταναλωτών μπορούν να μελετηθούν στην τάξη.
• Ανοικτές - κλειστές πηγές πληροφόρησης : Με τη χρήση κινουμένων σχεδίων, εικόνων, παιχνιδιών, χαρτών, διαγραμμάτων, τηλεοπτικών εκπομπών, μπορεί ο διδάσκων - σε οποιοδήποτε μάθημα- να ευαισθητοποιήσει τα παιδιά και να αυξήσει το ενδιαφέρον τους.
• Παιχνίδια : Όλων των ειδών τα παιχνίδια προσαρμόζονται στην ΑΚ. Για παράδειγμα, η Σουηδική οργάνωση προστασίας καταναλωτών Konsumentverket, έχει φτιάξει ένα παιχνίδι όπου προσομοιώνεται η λειτουργία ενός πολυκαταστήματος. Εδώ τον κύριο λόγο τον έχει η φαντασία του διδάσκοντος.
• Οπτικoακουστικό υλικό το οποίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για διδασκαλία και ενημέρωση.
Μερικές ιδέες που μπορεί να πραγματοποιηθούν άμεσα στο σχολείο :
o Δημιουργία περιοδικού του καταναλωτή
o Τοποθέτηση κουτιού παραπόνων στο σχολείο
o Έκθεση με υλικό που αφορά τους καταναλωτές
o Δημιουργία της γωνιάς του καταναλωτή
o Λειτουργία κυλικείου
o Δημιουργία βιβλιοθήκης του καταναλωτή
o «Σχολείο καταναλωτών» (σε ώρες εντός ή εκτός ωραρίου διδασκαλίας, τίθενται διάφορα προβλήματα και καλούνται ειδικοί να τα συζητήσουν).
Για πρώτη φορά αναγνωρίστηκε ότι οι καταναλωτές έχουν δικαιώματα από τον πρόεδρο των ΗΠΑ, Τ.Φ ΚΕΝΕΝΤΙ, ο οποίος στο από 15.3.62 μήνυμά του προς το Κογκρέσο μεταξύ άλλων αναφέρει. "Καταναλωτές είμαστε όλοι. Πρόκειται για την μεγαλύτερη οικονομική ομάδα, η οποία επηρεάζει αλλά και επηρεάζεται σχεδόν από κάθε δημόσια ή ιδιωτική οικονομική απόφαση, τη μόνη σημαίνουσα οικονομική ομάδα, η οποία δεν είναι αποτελεσματικά οργανωμένη και της οποίας οι απόψεις δεν ακούγονται..."
Αυτά είχε πει και ο Τζών Κέννεντυ το 1962, ενώπιον του Κογκρέσου, όταν παρουσίαζε τον Νόμο για τα Δικαιώματα του Καταναλωτή, αποτέλεσμα αγώνων του Αμερικάνικου λαού από τις αρχές του 20ου αιώνα, για τα προβλήματα που αντιμετώπιζαν.
Δεκατρία χρόνια αργότερα (1975) η Ευρωπαϊκή Ενωση τότε Ε.Ο.Κ. εγκρίνει το πρώτο της πρόγραμμα για πολιτική προστασία και ενημέρωση καταναλωτών και αναγνωρίζει νομοθετικά τα δικαιώματα των καταναλωτών.
Το 1985 αναγνωρίζονται επίσημα από τη Γενική Συνέλευση των μελών του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) οι "θεμελιώδεις αρχές του καταναλωτή".
Στην Ελλάδα αρχικά με το νόμο 1961/1991 και στη συνέχεια με το νόμο 2251/1994 αναγνωρίζονται για πρώτη φορά τα δικαιώματα των καταναλωτών. Σήμερα, πόσοι Έλληνες γνωρίζουν την ύπαρξη τους; με Ποιους τρόπους να τα διεκδικούν, πώς, πότε και σε Ποιόν να απευθύνονται;
ΤΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ:
Δικαίωμα στην ικανοποίηση των βασικών αναγκών: Το δικαίωμα να αποκτά τα βασικά προϊόντα και υπηρεσίες που εγγυώνται την επιβίωσή του: επαρκή τροφή, ρούχα, κατοικία, ιατρική περίθαλψη, μόρφωση και υγιεινές συνθήκες διαβίωσης.
Προστασία υγείας και ασφάλειας: Στην αγορά πρέπει να κυκλοφορούν μόνο προϊόντα και υπηρεσίες που δεν θέτουν σε κίνδυνο την υγεία και την ασφάλεια του καταναλωτή. Αυτό, πρακτικά, σημαίνει καθορισμό απαιτήσεων ασφαλείας για προϊόντα και υπηρεσίες, κατάλληλη ενημέρωση του καταναλωτή για τυχόν κινδύνους, που ενέχει η χρήση αυτών, και προστασία του καταναλωτή από φυσικές βλάβες, που προκαλούνται από προϊόντα και υπηρεσίες.
Προστασία των οικονομικών συμφερόντων: Ο καταναλωτής πρέπει να προστατεύεται έναντι της κατάχρησης εκ μέρους των προμηθευτών προϊόντων και υπηρεσιών. Αυτό, μπορεί να επιτευχθεί με την "πάταξη" της παραπλανητικής διαφήμισης ή της αθέμιτης συμπεριφοράς στην αγορά (π.χ. στις μεθόδους μάρκετιγκ, στις συμβάσεις κλπ.)
Πρόσβαση στην πληροφόρηση: Ο καταναλωτής πρέπει ναι έχει την ικανότητα να κάνει σωστές αγορές αφού, όμως, προηγηθεί η αξιόπιστη και επιστημονική ενημέρωση του. Αυτό, μπορεί να επιτευχθεί με την κατάλληλη πληροφόρηση σχετικά με τα χαρακτηριστικά, τις τιμές ή την ποιότητα προϊόντων και υπηρεσιών, ούτως ώστε να επιλέγει ό,τι αγοράζει με βάση τη λογική και να αντιστέκεται στην παραπλανητική διαφήμιση και ετικετοποίηση.
Δικαίωμα εκπαίδευσης: Ο καταναλωτής, για να είναι σε θέση να αναζητά, να κατανοεί και να αφομοιώνει τις διαθέσιμες πληροφορίες, πριν αποφασίσει σχετικά με τις αγορές του, πρέπει να έχει λάβει την κατάλληλη εκπαίδευση και αγωγή, που πρέπει να του παρέχεται στη νεαρή του ηλικία μέσα από το σχολείο, με μέριμνα του κράτους.
Δικαίωμα εκπροσώπησης: Ο καταναλωτής και οι εκπρόσωποι του πρέπει να έχουν τη δυνατότητα συμμετοχής στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων σε Θέματα που τους αφορούν άμεσα, αλλά και έμμεσα, τόσο σε τοπικό, όσο και σε περιφερειακό, εθνικό και κοινοτικό επίπεδο, ούτως ώστε να λαμβάνεται υπόψη, όσο το δυνατόν περισσότερο, η άποψη και η γνώμη τους.
Δικαίωμα στην αποζημίωση: Το δικαίωμα για αποζημίωση σε περίπτωση ελαττωματικών προϊόντων και ανεπαρκούς παροχής υπηρεσιών.
Πρόσβαση στην δικαιοσύνη: Ο καταναλωτής πρέπει να έχει τη δυνατότητα λήψης συμβουλών και βοήθειας, όταν θέλει να διατυπώσει παράπονα ή όταν έχει υποστεί βλάβη ή ζημιά από προϊόντα και υπηρεσίες. Συγχρόνως, όμως, πρέπει να έχει και τη δυνατότητα εφαρμογής απλών, μη δαπανηρών και σύντομων διαδικασιών διακανονισμού, προκειμένου να αποκατασταθεί η βλάβη ή η ζημιά, που έχει υποστεί.
Πρόσβαση στην αειφόρο κατανάλωση
Ο καταναλωτής πρέπει να έχει τη δυνατότητα να καλύπτει τις βασικές ανάγκες του, χωρίς να εξαντλεί τους βασικούς πόρους του πλανήτη μας και χωρίς να υπονομεύει την κάλυψη των βασικών αναγκών των μελλοντικών γενεών.
ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΗ
Η Aγωγή του Καταναλωτή εμφανίζεται στις αίθουσες διδασκαλίας από τις αρχές της δεκαετίας του ’80 κυρίως στις ΗΠΑ.
Δύο βασικά χαρακτηριστικά της είναι :
• Ανήκει στην κατηγορία της “μη-τυπικής” εκπαίδευσης.
• Υπεισέρχεται στο αναλυτικό πρόγραμμα σαν μέρος των υπαρχόντων μαθημάτων και όχι σαν ξεχωριστό αντικείμενο.
Η Αγωγή του Καταναλωτή στοχεύει καταρχήν στην αλλαγή της συμπεριφοράς. Είναι η διαδικασία με την οποία μαθαίνουμε πως να αγοράζουμε, να χρησιμοποιούμε και να διαθέτουμε αγαθά και υπηρεσίες, ώστε να ικανοποιούμε τις ανάγκες μας.
Σύμφωνα με το Γραφείο Εκπαίδευσης των ΗΠΑ (1980), η ΑΚ είναι η διαδικασία με την οποία οι καταναλωτές :
• Αναπτύσσουν δεξιότητες για τη λήψη αποφάσεων σχετικά με την αγορά αγαθών και υπηρεσιών σύμφωνα με τις προσωπικές τους αξίες, τη μέγιστη χρήση των πόρων, τις διαθέσιμες εναλλακτικές λύσεις, την οικολογική συμπεριφορά και την αλλαγή των οικονομικών συνθηκών.
• Αποκτούν γνώσεις σχετικές με τη νομοθεσία, τα δικαιώματά τους και τους τρόπους προστασίας τους, ώστε να συμμετέχουν ενεργά και με συνέπεια στο χώρο της αγοράς και να κινούν διαδικασίες αποζημίωσης.
• Κατανοούν το ρόλο των πολιτών μέσα στο οικονομικό, κοινωνικό και κυβερνητικό σύστημα και πως να επηρεάζουν αυτά τα συστήματα ώστε να ανταποκρίνονται στις ανάγκες των καταναλωτών.
Αυτή η περιγραφή δείχνει ότι η ΑΚ είναι κάτι παραπάνω από μία μηχανική μεταφορά γνώσεων. Είναι ένας τρόπος σκέψης και αλληλοσυνδέεται με τη λύση των προβλημάτων.
Οσον αφορά στην ΑΚ στο σχολείο, οι βασικοί στόχοι της ΑΚ συνοψίζονται στα εξής:
Οι μαθητές πρέπει
• Να αποκτήσουν γνώση ώστε να ενεργούν σαν ενημερωμένοι καταναλωτές. Για παράδειγμα, γνώση των δικαιωμάτων των καταναλωτών, της νομοθεσίας, της βασικής διατροφής.
• Να κατανοήσουν την λειτουργία της κοινωνίας σαν μία ολότητα και τον ειδικό ρόλο των καταναλωτών. Για παράδειγμα να κατανοήσουν το ρόλο των εταιριών στο οικονομικό σύστημα, το ρόλο της κυβέρνησης στην κοινωνία και το ρόλο των οργανώσεων καταναλωτών.
• Να αναπτύξουν δεξιότητες ώστε να ενεργούν σαν ενημερωμένοι και υπεύθυνοι καταναλωτές. Για παράδειγμα, να μπορούν να γράφουν ένα γράμμα διαμαρτυρίας ή παραπόνων, να έχουν την ικανότητα να διακρίνουν τα τεχνάσματα στις πωλήσεις και να χρησιμοποιούν προϊόντα και υπηρεσίες με πλήρη γνώση.
• Να αισθανθούν ότι είναι σημαντικό να είναι ενημερωμένοι καταναλωτές. Αν αποκτήσουν τη γνώση και τις δεξιότητες αλλά νομίζουν ότι δεν είναι κάτι το σημαντικό, έχουμε αποτύχει.
• Να διδαχθούν να δρουν σαν ενημερωμένοι, εκπαιδευμένοι και υπεύθυνοι καταναλωτές.
ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΑΚ
Παραδοσιακά η ΑΚ απευθυνόταν στον μεμονωμένο καταναλωτή και σήμαινε ανάπτυξη δεξιοτήτων , π.χ. πως να αγοράζει κανείς ποιοτικά προϊόντα σε καλές τιμές, πως να διακρίνει τις “κακές” πρακτικές πωλήσεων κλπ. Δεν είχε δοθεί σημασία στην ενεργή συμμετοχή των καταναλωτών στην οικονομία, τις κοινωνικές και πολιτικές αποφάσεις που αφορούν στην καθημερινή πραγματικότητα.
Σήμερα υπάρχει μία κοινωνικά υπεύθυνη αντίληψη. Αυτή συνοψίζεται στα εξής :
• Κριτική ενημέρωση : Οι καταναλωτές πρέπει να μάθουν να ξεχωρίζουν τις ανάγκες από τις επιθυμίες και πως να κάνουν τις κατάλληλες ερωτήσεις σχετικά με τις τιμές, την διαθεσιμότητα και την ποιότητα των αγαθών και υπηρεσιών.
• Δράση και συμμετοχή : Όταν αποκτήσουν γνώση και ενημερωθούν, οι καταναλωτές μπορούν να δράσουν με αξιοπιστία και να είναι σίγουροι ότι οι φωνές τους ακούγονται.
• Κοινωνική ευθύνη : Οι καταναλωτές πρέπει να ενεργούν με συνέπεια και ευαισθησία και να γνωρίζουν την επίδραση των πράξεών τους στους άλλους πολίτες, ειδικά σε μη προνομιούχες ομάδες.
• Οικολογική ευθύνη : Οι καταναλωτές πρέπει να είναι ενήμεροι για την επίδραση των αποφάσεών τους στο φυσικό περιβάλλον.
• Αλληλεγγύη : Η δράση είναι πιο αποτελεσματική αν γίνεται από ομάδες.
Η φιλοσοφία αυτή της ΑΚ δείχνει ότι αυτή αφορά και απευθύνεται κατευθείαν στον άνθρωπο και αυτή είναι συνήθως η διαφορά ανάμεσα στην ΑΚ και σε πολλά από τα μαθήματα του σχολείου όπως αυτά διδάσκονται.
ΤΟ “ΜΑΤΙ” ΤΟΥ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΗ
“Μάτι” του καταναλωτή σημαίνει ότι ένας ενήμερος καταναλωτής βλέπει ένα προϊόν κριτικά και αναλυτικά, πρώτα από την προσωπική πλευρά και κατόπιν έχοντας κατά νου την υπόλοιπη κοινότητα. Αυτή η εικόνα οδηγεί τον καταναλωτή σε μία απόφαση: να αγοράσει ή να μην αγοράσει. Ας πάρουμε ένα παράδειγμα. Κάποιος θέλει να αγοράσει ένα κουτί στιγμιαίου καφέ.
Τι ερωτήσεις μπορούν να γίνουν πάνω στην απλή αυτή αγορά ;
Οικονομική άποψη
• Πόσο κοστίζει ;
• Είναι καλή η τιμή σε σχέση με ένα όμοιο σε ποιότητα και ποσότητα προϊόν ;
• Υπάρχει κάποιο αντίστοιχο φθηνότερο, εγχώριας προέλευσης ;
Περιβαλλοντική άποψη
• Είναι η συσκευασία βιοδιασπώμενη ;
• Μήπως η συσκευασία συμβάλλει στην άσκοπη χρήση σπάνιων φυσικών πόρων ;
Νομική άποψη
• Αν δεν μείνω ικανοποιημένος από το προϊόν, μπορώ να το επιστρέψω ;
• Αν είναι λιποβαρές, θα αποζημιωθώ ;
• Η επισήμανσή του συμφωνεί με όσα ορίζει ο νόμος ;
Υγεία και ασφάλεια
• Περιέχει πρόσθετα ;
• Τα τυχόν πρόσθετα που περιέχει είναι επιβλαβή ;
• Ποια είναι η επίδρασή του στην υγεία μου γενικότερα.
Παρατηρούμε ότι για ένα απλό προϊόν εγείρονται πάρα πολλές ερωτήσεις. Πόσοι όμως από εμας σκέπτονται έτσι ; Οσον αφορά το οικονομικό μέρος πολλοί. Για τις άλλες πλευρές του θέματος όμως πολλοί λίγοι , πόσο μάλλον τα παιδιά ..
Η ΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΗ ΣΤΟ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΩΝ ΣΧΟΛΕΙΩΝ
Υπάρχουν τρεις δυνατότητες ενσωμάτωσης της ΑΚ στο αναλυτικό πρόγραμμα :
• Ως ένα νέο αντικείμενο.
Πλεονεκτεί στο γεγονός ότι όλες οι συνιστώσες εξετάζονται μαζί και τυγχάνει μεγαλύτερης προσοχής από τα παιδιά , αφού πρόκειται για ιδιαίτερο μάθημα.
Τα μειονεκτήματα όμως καθιστούν αυτήν την αντιμετώπιση δύσκολη. Πρώτον, το αναλυτικό πρόγραμμα είναι ήδη βαρυφορτωμένο και δεύτερον απαιτείται ειδικευμένο διδακτικό προσωπικό.
• Ως μέρος ενός υπάρχοντος μαθήματος.
Η προσέγγιση αυτή δίνει λύση στο πρόβλημα της υπερφόρτωσης του προγράμματος αλλά προβληματίζει αν εξετάζονται όλες οι παράμετροι εξίσου.
Για παράδειγμα στο μάθημα της Οικιακής Οικονομίας που περικλείει μεγάλο μέρος της ΑΚ είναι δύσκολο να μάθουν οι μαθητές να διαβάζουν το λογαριασμό της ΔΕΗ και να υπολογίζουν τι θα πληρώσουν, πράγμα που μπορεί να γίναι στο μάθημα της Φυσικής όταν διδάσκεται το κεφάλαιο της ηλεκτρικής ενέργειας. Στη Φυσική πάλι δεν μαθαίνουν την κοινωνική ή περιβαλλοντική άποψη που δίνεται στην Οικιακή Οικονομία.
• Ως μέρος πολλών μαθημάτων
Είναι ίσως ο πλέον ενδεδειγμένος τρόπος εισαγωγής της ΑΚ στο πρόγραμμα. Εχει όλα τα πλεονεκτήματα που ανφέρθηκαν παραπάνω, με το μειονέκτημα ότι τα παιδιά δυσκολεύονται να αντιληφθούν την πλήρη εικόνα των καταναλωτικών προβλημάτων.
Για να έχουμε αποτελεσματικότητα, πρέπει ένας από τους διδάσκοντες ή μια ομάδα διδασκόντων να συντονίζει τις δραστηριότητες.
Η ΑΓΩΓΗ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΗ ΣΕ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΗΛΙΚΙΕΣ
Η ΑΚ πρέπει να αρχίζει όσον το δυνατόν νωρίτερα, κατά την προσχολική ηλικία των 4 ετών ίσως. Εν τούτοις το μεγαλύτερο μέρος του διαθέσιμου εκπαιδευτικού υλικού απευθύνεται σε ηλικίες 12-16 ετών, ίσως γιατί στις περισσότερες χώρες σε αυτήν την ηλικία τα παιδιά είναι ήδη σημαντικοί καταναλωτές.
Πάντως η ΑΚ μπορεί να αρχίσει πολύ νωρίς βασιζόμενη σε πρακτικά παραδείγματα των καταναλωτικών προβλημάτων.
Η πνευματική ωριμότητα των παιδιών παίζει ρόλο στην επιλογή της έναρξης της ΑΚ.
Εννοιες όπως αγορά, πώληση, δαπάνη χρημάτων, δίνω, παίρνω, πρέπει να γίνουν καλά κατανοητές από την αρχή.
ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΤΗΣ ΑΚ
Κατ’ αρχήν θεωρείται ότι δεν υπάρχει πρόβλημα να κινητοποιηθούν οι μαθητές, γιατί σε αυτή την ηλικία ενδιαφέρονται για τέτοιου είδους θέματα
Η ΑΚ πρέπει να θεωρείται και αμυντική και θετική εκπαίδευση. Η αμυντική άποψη διδάσκει τους μαθητές να αποφεύγουν τις παγίδες, να αναλύουν την συμπεριφορά τους και ενεργούν αποτελεσματικά στις καθημερινές τους συναλλαγές. Η θετική άποψη τους επιτρέπει να βλέπουν τους εαυτούς τους σαν υπεύθυνους πολίτες-καταναλωτές και να αντιλαμβάνονται τις εναλλακτικές λύσεις που υπάρχουν που πρέπει να υπάρχουν στην αγορά.
Κύριο μέρος της ΑΚ είναι η ανάπτυξη δραστηριοτήτων, ειδικά εκείνες οι δραστηριότητες στις οποίες οι μαθητές ερευνούν μόνοι τους ένα πρόβλημα ή μία κατάσταση και προτείνουν πιθανές λύσεις.
Αλλά οι δραστηριότητες από μόνες τους δεν είναι αρκετές. Η ΑΚ πρέπει να συνεισφέρει και στο θεωρητικό υπόβαθρο. Οι υπεύθυνοι καταναλωτές πρέπει να κατευθύνονται από ορισμένες αρχές και να έχουν κατανοήσει την κοινωνικοοικονομική δομή της κοινωνίας.
ΔΙΔΑΚΤΙΚΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ
• Μέθοδος Σχεδίου Εργασίας (Project) : Η δραστηριότητα γίνεται ομαδικά. Οι μαθητές επιλέγουν να μελετήσουν ένα θέμα ή να διεξάγουν μία έρευνα. Ο εκπαιδευτικός καθοδηγεί, συμβουλεύει και συντονίζει. Οι μαθητές δουλεύουν εξαρτώμενοι περισσότερο ή λιγότερο από τον εκπαιδευτικό και αποκτούν εμπειρίες. Οι εργασίες τύπου project έχουν το πλεονέκτημα της άμεσης πρακτικής εφαρμογής.
Όσον αφορά στον τρόπο εργασίας :
o Το θέμα πρέπει να βρίσκεται στο χώρο των εμπειριών των παιδιών και να τα αφορά (π.χ ποδήλατα, αναψυκτικά, αντί πλυντηρίων, ψυγείων κλπ.).
o Πρέπει να ξεκαθαρίζεται από την αρχή γιατί γίνεται η εργασία.
o Το θέμα πρέπει να περιορίζεται και να επικεντρώνεται σε κάτι συγκεκριμένο (π.χ. αν το θέμα είναι η διαφήμιση καλό είναι να εξεταστεί σε σχέση με ένα συγκεκριμένο προϊόν όπως τα παπούτσια, τα τζην κλπ.).
o Πρέπει να γίνεται συνεχώς ανατροφοδότηση και αξιολόγηση και τα αποτελέσματα να εκτίθενται και να παρουσιάζονται σε συνομηλίκους. Η διάδοση των αποτελεσμάτων είναι σημαντικότατη.
Η μέθοδος απαιτεί ειδικές ικανότητες από πλευράς του εκπαιδευτικού, ιδίως κατά την διατύπωση των συμπερασμάτων όπου οι μαθητές πρέπει να αφεθούν ελεύθεροι να παρουσιάσουν τις εμπειρίες τους.
Επειδή η φύση της ΑΚ είναι διεπιστημονική, η μέθοδος project είναι ιδανική διδακτική μέθοδος η οποία φέρνει στην ίδια ομάδα εκπαιδευτικούς διαφόρων ειδικοτήτων. Η επιτυχία της όμως εξαρτάται πολύ από το πόσο οργανωμένο είναι το σχολείο.
• Έλεγχος προϊόντων και εκτίμηση : Εργασία που μπορεί να γίνει τόσο ατομικά όσο και ομαδικά. Ενισχύει την ενημέρωση των μαθητών απέναντι στη διαφήμιση, την ελκυστική συσκευασία, τις κοινωνικές επιδράσεις. Για τον έλεγχο πρέπει να επιλέγονται εύκολα προϊόντα που να επιτρέπουν συγκρίσεις και εύρεση εναλλακτικών λύσεων. Σε αυτό η συμβολή του διδάσκοντος είναι σημαντική. Η παρουσίαση και διάδοση των αποτελεσμάτων επίσης επιβάλλεται.
• Παιχνίδι ρόλων : Πολύ επιτυχημένη διδακτική τεχνική, η οποία στην περίπτωση της ΑΚ είναι σημαντικό εργαλείο. Τα προβλήματα των καταναλωτών μπορούν να μελετηθούν στην τάξη.
• Ανοικτές - κλειστές πηγές πληροφόρησης : Με τη χρήση κινουμένων σχεδίων, εικόνων, παιχνιδιών, χαρτών, διαγραμμάτων, τηλεοπτικών εκπομπών, μπορεί ο διδάσκων - σε οποιοδήποτε μάθημα- να ευαισθητοποιήσει τα παιδιά και να αυξήσει το ενδιαφέρον τους.
• Παιχνίδια : Όλων των ειδών τα παιχνίδια προσαρμόζονται στην ΑΚ. Για παράδειγμα, η Σουηδική οργάνωση προστασίας καταναλωτών Konsumentverket, έχει φτιάξει ένα παιχνίδι όπου προσομοιώνεται η λειτουργία ενός πολυκαταστήματος. Εδώ τον κύριο λόγο τον έχει η φαντασία του διδάσκοντος.
• Οπτικoακουστικό υλικό το οποίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για διδασκαλία και ενημέρωση.
Μερικές ιδέες που μπορεί να πραγματοποιηθούν άμεσα στο σχολείο :
o Δημιουργία περιοδικού του καταναλωτή
o Τοποθέτηση κουτιού παραπόνων στο σχολείο
o Έκθεση με υλικό που αφορά τους καταναλωτές
o Δημιουργία της γωνιάς του καταναλωτή
o Λειτουργία κυλικείου
o Δημιουργία βιβλιοθήκης του καταναλωτή
o «Σχολείο καταναλωτών» (σε ώρες εντός ή εκτός ωραρίου διδασκαλίας, τίθενται διάφορα προβλήματα και καλούνται ειδικοί να τα συζητήσουν).
Αλυσιδωτοί οι κίνδυνοι από τη χρήση πυρηνικής ενέργειας
Οι πυρηνικοί αντιδραστήρες έχουν πια ξεπεραστεί
Του ΘΑΝΑΣΗ Κ. ΓΕΡΑΝΙΟΥ *
Εγινε παγκόσμιο σύνθημα η επιτακτική ανάγκη της προστασίας του περιβάλλοντος από τις ρυπογόνες μορφές ενέργειας.
Με την ευκαιρία αυτή, εδώ και ένα χρόνο άρχισε μεθοδικά να συζητείται από συγκεκριμένες πλευρές η εκδοχή εγκατάστασης στη χώρα μας πυρηνικού εργοστασίου παραγωγής ηλεκτρικής ισχύος. Αυτή η διάθεση προωθείται και ταυτόχρονα σφυγμομετρείται η αντίδραση της κοινής γνώμης με την υποστήριξη του πρωθυπουργού προς τα πυρηνικά προγράμματα της Βουλγαρίας και της Ινδίας στις τελευταίες επισκέψεις του.
Οι πρόσφατες αναφορές για εγκατάσταση πυρηνικών αντιδραστήρων στις γειτονικές μας χώρες (Αλβανία, ΠΓΔΜ κ.λπ.) πρέπει να μας ανησυχούν, όχι λόγω των «πιθανολογούμενων» εγκαταστάσεων, αλλά λόγω των συντονισμένων αναφορών σ' αυτές, που έχουν στόχο την αποδοχή εκ μέρους της κοινωνίας μας της «αναπόφευκτης ανάγκης» εγκατάστασης πυρηνικών αντιδραστήρων και στη χώρα μας.
Πρόσφατες εισηγήσεις προς την κυβέρνηση αναφέρουν ότι είναι σκόπιμο η ελληνική πλευρά να προετοιμαστεί σε επίπεδο μελέτης και ψυχολογικής προπαγάνδας της κοινής γνώμης για χρήση της πυρηνικής ενέργειας. Από πλευράς υπουργείων Ανάπτυξης, Οικονομίας, ΥΠΕΧΩΔΕ, από αυτόκλητους «Οικολόγους», από βουλευτές, ακούγονται ενθαρρυντικά λόγια για μια τέτοια εγκατάσταση που θα «σώσει» το περιβάλλον από τη ρύπανση, θα μειώσει το φαινόμενο του θερμοκηπίου και θα αντιμετωπίσει την ακρίβεια του πετρελαίου.
Αυτές τις ημέρες, οι εργαζόμενοι στη ΔΕΗ, με συνεχείς αντιδράσεις, προσπαθούν να ματαιώσουν την υπογραφή συμφωνίας της ΔΕΗ με συγκεκριμένη εταιρεία διαχείρισης της ηλεκτρικής ενέργειας. Η γερμανική αυτή εταιρεία της Ρηνανίας-Βεστφαλίας, στην ιστοσελίδα της αναφέρει μεταξύ άλλων ότι «το πυρηνικό εργοστάσιο Biblis της Γερμανίας, το οποίο διαχειρίζεται, με την εμπειρία λειτουργίας του πέραν των 30 ετών είναι και μοντέρνο και ασφαλές». Η Greenpeace αναφέρει στην ιστοσελίδα της πως ο αντιδραστήρας αυτός, ο παλαιότερος της Γερμανίας, παρουσιάζει σημαντικά χαρακτηριστικά που δεν τον καθιστούν ασφαλή (π.χ. σύστημα άμεσης ψύξης).
Βέβαια, οι διδάσκοντες Πυρηνική Τεχνολογία, όπως ο γράφων που για 23 χρόνια στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας ασχολείται με αυτό το αντικείμενο, γνωρίζουμε ότι κάθε πυρηνικός αντιδραστήρας σε 30 χρόνια λειτουργίας έχει φτάσει στο όριο ηλικίας του και λόγω υπερβολικής ακτινοβολίας επιβάλλεται να κλείσει και να γίνει πυρηνικό απόβλητο.
Η κοινωνία έχει τον πρώτο λόγο
Ομως, όπως η σκοτεινή ενέργεια του σύμπαντος είναι σχεδόν άγνωστη ακόμη σε εμάς, έτσι και η γνώση μας για τους πυρηνικούς αντιδραστήρες και τις επιπτώσεις της ραδιενέργειας είναι σχεδόν ανύπαρκτη. Είναι γεγονός ότι λίγοι γνωρίζουν τα χαρακτηριστικά της πυρηνικής ενέργειας για παραγωγή ηλεκτρικής ισχύος. Η υιοθέτηση των πυρηνικών αντιδραστήρων είναι μια έντονα κοινωνική απόφαση, γιατί οι κίνδυνοι αφορούν πολύ μεγάλο μέρος της κοινωνίας έξω από εθνικά σύνορα. Και δυστυχώς δεν πρέπει να μας διαφεύγει το γεγονός ότι σε τέτοιου είδους σοβαρές αποφάσεις η κοινωνία και οι επιστήμονες είναι εκτός σκηνής, και τα νήματα κινούν οι εταιρείες και οι τεχνοκράτες.
Ας δούμε, όμως, ποια είναι εκείνα τα χαρακτηριστικά που καθιστούν επικίνδυνη αλλά και οικονομικά ασύμφορη μια τέτοια επένδυση.
1. Σε κατάσταση ομαλής λειτουργίας, οι πυρηνικοί αντιδραστήρες εκπέμπουν ραδιενεργά αέρια που διαφεύγουν στην ατμόσφαιρα. Επίσημες καταγγελίες γερμανικών μη κυβερνητικών οργανώσεων έχουν διαπιστώσει επίπεδα ραδιενέργειας της ατμόσφαιρας κοντά σε πυρηνικούς αντιδραστήρες που ξεπερνούν τα καθορισμένα ανώτατα όρια (που και αυτά είναι πλασματικά και αμφισβητούνται και από τους ειδικούς).
2. Σε περίπτωση ατυχήματος, όπως εμπειρικά πια γνωρίζουμε, οι επιπτώσεις θα είναι ανυπολόγιστες και σε έκταση και σε διάρκεια. Οι επιπτώσεις από τη ραδιενέργεια αργούν μερικές δεκαετίες να φανούν.
3. Είναι λάθος να εκτιμά κανείς τον πυρηνικό κίνδυνο μόνο από τη λειτουργία του πυρηνικού του αντιδραστήρα. Ο πυρηνικός αντιδραστήρας είναι μόνον ένα κομμάτι της όλης εγκατάστασης.
4. Η λειτουργία του απαιτεί και έναν αριθμό πρόσθετων πυρηνικών μονάδων. Για παράδειγμα, η μονάδα εξόρυξης ουρανίου, η μονάδα καθαρισμού του ορυκτού και σύνθεσής του σε οξείδια του ουρανίου, η μονάδα εμπλουτισμού του, η μονάδα κατασκευής ράβδων καυσίμου, η μονάδα επεξεργασίας του καμένου πυρηνικού καυσίμου και η μονάδα προσωρινής φύλαξής του. Αυτές οι μονάδες ενέχουν επί πλέον κινδύνους που θα πρέπει να προστεθούν σε αυτούς των πυρηνικών αντιδραστήρων (Tokaimura της Ιαπωνίας, παράδειγμα ατυχήματος σε μονάδα επεξεργασίας πυρηνικού καυσίμου).
5. Το μεγαλύτερο και άλυτο πρόβλημα της πυρηνικής ενέργειας είναι η συσσώρευση των πυρηνικών αποβλήτων των αντιδραστήρων. Η ραδιενέργεια των χιλιάδων τόνων αυτού του πυρηνικού αποβλήτου είναι άκρως επικίνδυνη, έχει μεγάλη διάρκεια ζωής και η διαχείρισή του είναι άκρως δαπανηρή, σε σημείο που χώρες όπως η Βουλγαρία, μη διαθέτοντας τους αναγκαίους πόρους, να το συσσωρεύουν στις δεξαμενές αποβλήτων των πυρηνικών τους σταθμών σε σημείο κινδύνου διαρροής. Πρακτικά, σήμερα περισσότερο στοιχίζει η σωστή διαχείριση ενός κιλού πυρηνικού αποβλήτου απ' ό,τι η αγορά ενός κιλού φρέσκου καυσίμου ουρανίου. Το γεγονός του μεγάλου κόστους διαχείρισης έδωσε αφορμή για παράνομους τρόπους αντιμετώπισής του, όπως η καταβύθισή του σε θάλασσες με περίεργα ναυάγια (Μεσόγειος) ή η εναπόθεσή του σε χώρους χωρίς τα αναγκαία μέτρα ασφάλειας.
Οι πυρηνικοί αντιδραστήρες γηράσκουν επικίνδυνα
6. Ενα σοβαρότατο και μακροπρόθεσμο πρόβλημα που δεν έχουμε ακόμη «ζήσει» τις συνέπειές του, είναι το γεγονός ότι κάθε πυρηνικός αντιδραστήρας έχει περιορισμένο χρόνο λειτουργίας τα 30 χρόνια. Μετά απ' αυτό το διάστημα, αντικειμενικά απαγορεύεται να λειτουργεί λόγω υπερβολικής ραδιενεργού ακτινοβολίας που ουσιαστικά τον μετατρέπει σε πυρηνικό απόβλητο. Επιβάλλεται να σταματήσει, να διαλυθεί και να γίνει πυρηνικό απόβλητο. Ηδη, πολλές δεκάδες σταθμοί έχουν κλείσει λόγω γήρατος και μελετάται η διάλυσή τους. Είναι πλέον πυρηνικά απόβλητα. Το κόστος διάλυσης ανά 1.000 μεγαβάτ ισχύος εκτιμάται σε 300 εκατομμύρια έως 2 δισ. δολάρια. Σήμερα, από τους περίπου 430 πυρηνικούς αντιδραστήρες οι μισοί θα φτάσουν στο γήρας τους σε 5-6 χρόνια και το πρόβλημα της διάλυσής τους θα διογκωθεί ακόμη περισσότερο λόγω αδυναμίας αποτελεσματικής λύσης.
7. Η λειτουργία ενός αντιδραστήρα προϋποθέτει μονάδα εμπλουτισμού. Αυτή παράγει σαν παραπροϊόν το γνωστό από τους πολέμους σε Ιράκ, Αφγανιστάν και Γιουγκοσλαβία, απεμπλουτισμένο ουράνιο, πρώτη ύλη κατασκευής ραδιενεργών όπλων. Μια άλλη, στρατιωτικού ενδιαφέροντος μονάδα, είναι η μονάδα επεξεργασίας του καμένου πυρηνικού καυσίμου, από το οποίο ανακτάται ποσότητα πλουτωνίου που έχει παραχθεί μέσα στον αντιδραστήρα κατά τη λειτουργία του. Και όπως είναι γνωστό, το πλουτώνιο αυτό με ειδική επεξεργασία μπορεί να αποτελέσει την πρώτη πυρηνική ύλη κατασκευής πυρηνικού όπλου.
Μύθος ότι οι πυρηνικοί αντιδραστήρες δεν συμβάλλουν στο φαινόμενο του θερμοκηπίου
8. Την ενέργεια που παράγουν οι πυρηνικοί αντιδραστήρες οι υποστηρικτές τους τη θεωρούν «καθαρή». Πίσω από το αόρατο της ραδιενέργειας αποκρύπτουν από την κοινωνία όλους τους κινδύνους. Η ραδιενέργεια δεν είναι αισθητή με κανένα ανθρώπινο όργανο. Και όταν γίνει αισθητή από κάποια επίπτωση στην υγεία, τότε είναι πλέον αργά. Παρ' ότι στο θέμα των χημικών ρύπων ο πυρηνικός αντιδραστήρας είναι σχεδόν αμέτοχος, στο φαινόμενο του θερμοκηπίου και στη θερμική μόλυνση της ατμόσφαιρας συμμετέχει και μάλιστα σημαντικά. Διότι, από τη συνολική παραγόμενη ισχύ του αντιδραστήρα, ένα μέρος μετατρέπεται σε ηλεκτρικό ρεύμα και δύο σε θερμότητα, που εκλύεται στο περιβάλλον. Αρα, η σχέση προσφερόμενης ενέργειας και θερμικής μόλυνσης του περιβάλλοντος είναι δυσανάλογα επιβαρυντική. Επίσης, όλες οι βοηθητικές μονάδες που απαιτούνται για τη λειτουργία του αντιδραστήρα επιβαρύνουν και αυτές θερμικά την ατμόσφαιρα.
9. Δεν πρέπει να λησμονούμε την επικινδυνότητα σαν στόχο τρομοκρατικών ενεργειών μιας πυρηνικής μονάδας με τόσο μεγάλη συγκέντρωση ενέργειας και ραδιενέργειας. Στο παρελθόν, είχαμε αρκετές περιπτώσεις αεροπειρατείας με εκβιασμούς που στηρίζονταν στην πτώση του αεροσκάφους πάνω σε πυρηνικούς σταθμούς. Ισως μια όμοια περίπτωση να ήταν και η πτώση του τέταρτου αεροσκάφους στις 11 Σεπτεμβρίου 2001 στις ΗΠΑ κοντά στο πυρηνικό εργοστάσιο της πόλης Three Mile Island, η οποία καλύπτεται με μυστήριο ως προς τα γεγονότα.
10. Το επιχείρημα των υποστηρικτών της χρήσης της πυρηνικής ενέργειας για το «μοντέλο» της Γαλλίας, η οποία στηρίζεται πάνω από 80% στην πυρηνική κιλοβατώρα, σαν παράδειγμα ασφαλούς χρήσης της κάθε άλλο παρά θετικό είναι αν μελετηθεί αντικειμενικά. Από το 1967 έχουν γίνει 20 μικρά ή μεγάλα πυρηνικά ατυχήματα που και θανατηφόρα ήταν και ραδιενεργές μολύνσεις έδωσαν. Σε εγκαταλειμμένο αντιδραστήρα στη Ν. Γαλλία (Rapsodie), σημειώθηκε έκρηξη στη δεξαμενή αποβλήτων του σταθμού, με αποτέλεσμα το θάνατο ενός και τον τραυματισμό τεσσάρων τεχνικών. Το ατύχημα αυτό έγινε στη διαδικασία αποσυναρμολόγησης του παλαιού αυτού σταθμού μεταξύ άλλων, που σταμάτησε τη λειτουργία του το 1981. Ακολούθησαν και άλλα ατυχήματα στους πυρηνικούς σταθμούς St. Laurent des Eaux, Cattenom, Fessenheim, Dampierre, Blayais κ.α. Εξι άλλοι γαλλικοί αντιδραστήρες έχουν βάλει λουκέτο σε τρεις αντίστοιχα πόλεις, Chinon, Marcoule και Monts d' Arree, και περιμένουν σαν πυρηνικά απόβλητα μια μη διαφαινόμενη λύση.
Ο πολυδιαφημιζόμενος γαλλικός αντιδραστήρας Superphenix έκλεισε το 1990 λόγω επικινδυνότητας πριν καλά καλά προλάβει να λειτουργήσει.
Και ας μη διαφεύγει την προσοχή μας ότι μέσα στην επόμενη δεκαετία η Γαλλία, αναγκασμένη να σφραγίσει τους παλαιούς ακτινοβολούντες πυρηνικούς αντιδραστήρες, θα γίνει ένα νέο πυρηνικό «μοντέλο» πυρηνικών αποβλήτων αυτή τη φορά.
11.Τέλος, είναι επιστημονικό λάθος η σύγκριση πυρηνικών με συμβατικούς κινδύνους. Οι υποστηρικτές της πυρηνικής ενέργειας αναφέρονται στη στεγνή γλώσσα της στατιστικής για μεγαλύτερη πιθανότητα να συμβεί ένα θανατηφόρο τροχαίο ατύχημα από το να συμβεί ένα πυρηνικό. Ομως, σε ένα θανατηφόρο συμβατικό ατύχημα το αποτέλεσμα είναι συγκεκριμένοι θάνατοι με συγκεκριμένη έκταση, διάρκεια και αποτέλεσμα της καταστροφής. Ο κύκλος του κλείνει αμέσως. Αντίθετα, σ' ένα πυρηνικό ατύχημα οι επιπτώσεις είναι ανυπολόγιστες. Θα απαιτηθούν αιώνες και πολλές γενεές, ώστε να συνυπολογιστούν τα αρνητικά αποτελέσματα και η έκταση και διάρκεια της πολλαπλής καταστροφής σε ανθρώπους, περιβάλλον, χλωρίδα, πανίδα με επιπτώσεις πλέον βαθιά κοινωνικές. Ο κύκλος του μόλις έχει ανοίξει.
Υπάρχουν λύσεις
Παραδείγματα αποδέσμευσης από την πυρηνική ενέργεια αποτελεί η Ιταλία, η οποία ύστερα από δημοψήφισμα έκλεισε όλα τα πυρηνικά της εργοστάσια πριν φτάσουν στην ηλικία γήρατος. Επιπλέον, διέκοψε την κατασκευή νέων αντιδραστήρων και ματαίωσε τα σχέδια μελλοντικών.
Η Ισπανία έχει αυξήσει κατά 225% τη χρήση του φυσικού αερίου για ηλεκτροπαραγωγή και προγραμματίζει κάθε αντιδραστήρα που φτάνει στο όριο διάλυσης να αντικαθίσταται από συμβατικό φυσικό αέριο.
Η χώρα μας, κατ' εξοχήν χώρα με μεγάλη ηλιοφάνεια και ισχυρούς ανέμους και με πάρα πολλά νησιά, είναι μια ιδανική περίπτωση υιοθέτησης των ήπιων μορφών ενέργειας.
Είναι γεγονός ότι σήμερα τρίτες χώρες επιζητούν την εγκατάσταση πυρηνικών εργοστασίων για απόκτηση ισχύος στη διεθνή πολιτική σκηνή που τους παρέχει τη δυνατότητα κατασκευής ενός πυρηνικού όπλου. Το Σύμφωνο Μη Πυρηνικής Ανάπτυξης (μεταξύ άλλων απαγορεύει τη χρήση των πυρηνικών εργοστασίων και των προϊόντων τους για στρατιωτικούς σκοπούς) που έχουν υπογράψει, δεν αποτελεί δικλίδα ασφαλείας, γιατί είναι σκόπιμα ελαστικό με τα «παράθυρα» που αφήνει. Γιατί, το άρθρο 10 του Συμφώνου αυτού δίνει τη δυνατότητα σε κάθε χώρα-μέλος να αποσύρει την υπογραφή του, αν συντρέχουν λόγοι «εθνικής ανάγκης», αρκεί να το γνωστοποιήσει στα υπόλοιπα μέλη 3 μήνες πριν. Και τότε, παύει ο έλεγχος των πυρηνικών εγκαταστάσεων από τη Διεθνή Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας που έδωσε την άδεια λειτουργίας. Από το σταθμό αυτόν μπορεί ελεύθερα χωρίς έλεγχο πλέον να ανακτηθεί το πλουτώνιο που έχει παραχθεί, για χρήση στρατιωτικών σκοπών.
Δεν χάνει η επιστήμη από την κατάργηση των πυρηνικών αντιδραστήρων
Οι πυρηνικοί αντιδραστήρες έχουν πια ξεπεραστεί. Ηταν μια τεχνολογία που ολοκληρώθηκε πριν από πολλά χρόνια. Τώρα είναι καθαρά εμπορικό προϊόν. Η επιστήμη δεν έχει να μάθει ούτε να προσφέρει πια στην τεχνολογία της σχάσης. Η κατάργηση των αντιδραστήρων δεν συνεπάγεται κανένα επιστημονικό κόστος. Το μέγιστο της ωφέλειας που μπορεί να έχει μια κοινωνία από τη ραδιενέργεια, βρίσκεται στη διαγνωστική και θεραπευτική ιατρική, στην εγκληματολογία, στη συντήρηση έργων τέχνης, στη γεωργία, στη βιομηχανία, στον προσδιορισμό της ηλικίας αρχαίων ευρημάτων και στις «φωτογραφήσεις» τειχών με νετρόνια χωρίς την καταστροφή ούτε ενός μορίου ύλης.
Οι κοινωνίες πρέπει να ενημερωθούν αντικειμενικά. Πρέπει να ξεχωρίσουν τον επιστήμονα από τον τεχνοκράτη που έχουν εκ διαμέτρου αντίθετους σκοπούς και στόχους.
Οι επιστημονικές έρευνες πρέπει να έχουν μοναδικό στόχο τη βελτίωση της διαβίωσης της ανθρωπότητας και όχι τον πλουτισμό πολυεθνικών, τη στήριξη ηγετών, ούτε και τη δημιουργία γεωπολιτικών καταστάσεων μέσω της τεχνολογικής εφαρμογής τους.
* Αναπληρωτής καθηγητής του Τομέα Πυρηνικής Φυσικής και Στοιχειωδών Σωματιδίων του Πανεπιστημίου της Αθήνας
ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 22/03/2008
Του ΘΑΝΑΣΗ Κ. ΓΕΡΑΝΙΟΥ *
Εγινε παγκόσμιο σύνθημα η επιτακτική ανάγκη της προστασίας του περιβάλλοντος από τις ρυπογόνες μορφές ενέργειας.
Με την ευκαιρία αυτή, εδώ και ένα χρόνο άρχισε μεθοδικά να συζητείται από συγκεκριμένες πλευρές η εκδοχή εγκατάστασης στη χώρα μας πυρηνικού εργοστασίου παραγωγής ηλεκτρικής ισχύος. Αυτή η διάθεση προωθείται και ταυτόχρονα σφυγμομετρείται η αντίδραση της κοινής γνώμης με την υποστήριξη του πρωθυπουργού προς τα πυρηνικά προγράμματα της Βουλγαρίας και της Ινδίας στις τελευταίες επισκέψεις του.
Οι πρόσφατες αναφορές για εγκατάσταση πυρηνικών αντιδραστήρων στις γειτονικές μας χώρες (Αλβανία, ΠΓΔΜ κ.λπ.) πρέπει να μας ανησυχούν, όχι λόγω των «πιθανολογούμενων» εγκαταστάσεων, αλλά λόγω των συντονισμένων αναφορών σ' αυτές, που έχουν στόχο την αποδοχή εκ μέρους της κοινωνίας μας της «αναπόφευκτης ανάγκης» εγκατάστασης πυρηνικών αντιδραστήρων και στη χώρα μας.
Πρόσφατες εισηγήσεις προς την κυβέρνηση αναφέρουν ότι είναι σκόπιμο η ελληνική πλευρά να προετοιμαστεί σε επίπεδο μελέτης και ψυχολογικής προπαγάνδας της κοινής γνώμης για χρήση της πυρηνικής ενέργειας. Από πλευράς υπουργείων Ανάπτυξης, Οικονομίας, ΥΠΕΧΩΔΕ, από αυτόκλητους «Οικολόγους», από βουλευτές, ακούγονται ενθαρρυντικά λόγια για μια τέτοια εγκατάσταση που θα «σώσει» το περιβάλλον από τη ρύπανση, θα μειώσει το φαινόμενο του θερμοκηπίου και θα αντιμετωπίσει την ακρίβεια του πετρελαίου.
Αυτές τις ημέρες, οι εργαζόμενοι στη ΔΕΗ, με συνεχείς αντιδράσεις, προσπαθούν να ματαιώσουν την υπογραφή συμφωνίας της ΔΕΗ με συγκεκριμένη εταιρεία διαχείρισης της ηλεκτρικής ενέργειας. Η γερμανική αυτή εταιρεία της Ρηνανίας-Βεστφαλίας, στην ιστοσελίδα της αναφέρει μεταξύ άλλων ότι «το πυρηνικό εργοστάσιο Biblis της Γερμανίας, το οποίο διαχειρίζεται, με την εμπειρία λειτουργίας του πέραν των 30 ετών είναι και μοντέρνο και ασφαλές». Η Greenpeace αναφέρει στην ιστοσελίδα της πως ο αντιδραστήρας αυτός, ο παλαιότερος της Γερμανίας, παρουσιάζει σημαντικά χαρακτηριστικά που δεν τον καθιστούν ασφαλή (π.χ. σύστημα άμεσης ψύξης).
Βέβαια, οι διδάσκοντες Πυρηνική Τεχνολογία, όπως ο γράφων που για 23 χρόνια στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας ασχολείται με αυτό το αντικείμενο, γνωρίζουμε ότι κάθε πυρηνικός αντιδραστήρας σε 30 χρόνια λειτουργίας έχει φτάσει στο όριο ηλικίας του και λόγω υπερβολικής ακτινοβολίας επιβάλλεται να κλείσει και να γίνει πυρηνικό απόβλητο.
Η κοινωνία έχει τον πρώτο λόγο
Ομως, όπως η σκοτεινή ενέργεια του σύμπαντος είναι σχεδόν άγνωστη ακόμη σε εμάς, έτσι και η γνώση μας για τους πυρηνικούς αντιδραστήρες και τις επιπτώσεις της ραδιενέργειας είναι σχεδόν ανύπαρκτη. Είναι γεγονός ότι λίγοι γνωρίζουν τα χαρακτηριστικά της πυρηνικής ενέργειας για παραγωγή ηλεκτρικής ισχύος. Η υιοθέτηση των πυρηνικών αντιδραστήρων είναι μια έντονα κοινωνική απόφαση, γιατί οι κίνδυνοι αφορούν πολύ μεγάλο μέρος της κοινωνίας έξω από εθνικά σύνορα. Και δυστυχώς δεν πρέπει να μας διαφεύγει το γεγονός ότι σε τέτοιου είδους σοβαρές αποφάσεις η κοινωνία και οι επιστήμονες είναι εκτός σκηνής, και τα νήματα κινούν οι εταιρείες και οι τεχνοκράτες.
Ας δούμε, όμως, ποια είναι εκείνα τα χαρακτηριστικά που καθιστούν επικίνδυνη αλλά και οικονομικά ασύμφορη μια τέτοια επένδυση.
1. Σε κατάσταση ομαλής λειτουργίας, οι πυρηνικοί αντιδραστήρες εκπέμπουν ραδιενεργά αέρια που διαφεύγουν στην ατμόσφαιρα. Επίσημες καταγγελίες γερμανικών μη κυβερνητικών οργανώσεων έχουν διαπιστώσει επίπεδα ραδιενέργειας της ατμόσφαιρας κοντά σε πυρηνικούς αντιδραστήρες που ξεπερνούν τα καθορισμένα ανώτατα όρια (που και αυτά είναι πλασματικά και αμφισβητούνται και από τους ειδικούς).
2. Σε περίπτωση ατυχήματος, όπως εμπειρικά πια γνωρίζουμε, οι επιπτώσεις θα είναι ανυπολόγιστες και σε έκταση και σε διάρκεια. Οι επιπτώσεις από τη ραδιενέργεια αργούν μερικές δεκαετίες να φανούν.
3. Είναι λάθος να εκτιμά κανείς τον πυρηνικό κίνδυνο μόνο από τη λειτουργία του πυρηνικού του αντιδραστήρα. Ο πυρηνικός αντιδραστήρας είναι μόνον ένα κομμάτι της όλης εγκατάστασης.
4. Η λειτουργία του απαιτεί και έναν αριθμό πρόσθετων πυρηνικών μονάδων. Για παράδειγμα, η μονάδα εξόρυξης ουρανίου, η μονάδα καθαρισμού του ορυκτού και σύνθεσής του σε οξείδια του ουρανίου, η μονάδα εμπλουτισμού του, η μονάδα κατασκευής ράβδων καυσίμου, η μονάδα επεξεργασίας του καμένου πυρηνικού καυσίμου και η μονάδα προσωρινής φύλαξής του. Αυτές οι μονάδες ενέχουν επί πλέον κινδύνους που θα πρέπει να προστεθούν σε αυτούς των πυρηνικών αντιδραστήρων (Tokaimura της Ιαπωνίας, παράδειγμα ατυχήματος σε μονάδα επεξεργασίας πυρηνικού καυσίμου).
5. Το μεγαλύτερο και άλυτο πρόβλημα της πυρηνικής ενέργειας είναι η συσσώρευση των πυρηνικών αποβλήτων των αντιδραστήρων. Η ραδιενέργεια των χιλιάδων τόνων αυτού του πυρηνικού αποβλήτου είναι άκρως επικίνδυνη, έχει μεγάλη διάρκεια ζωής και η διαχείρισή του είναι άκρως δαπανηρή, σε σημείο που χώρες όπως η Βουλγαρία, μη διαθέτοντας τους αναγκαίους πόρους, να το συσσωρεύουν στις δεξαμενές αποβλήτων των πυρηνικών τους σταθμών σε σημείο κινδύνου διαρροής. Πρακτικά, σήμερα περισσότερο στοιχίζει η σωστή διαχείριση ενός κιλού πυρηνικού αποβλήτου απ' ό,τι η αγορά ενός κιλού φρέσκου καυσίμου ουρανίου. Το γεγονός του μεγάλου κόστους διαχείρισης έδωσε αφορμή για παράνομους τρόπους αντιμετώπισής του, όπως η καταβύθισή του σε θάλασσες με περίεργα ναυάγια (Μεσόγειος) ή η εναπόθεσή του σε χώρους χωρίς τα αναγκαία μέτρα ασφάλειας.
Οι πυρηνικοί αντιδραστήρες γηράσκουν επικίνδυνα
6. Ενα σοβαρότατο και μακροπρόθεσμο πρόβλημα που δεν έχουμε ακόμη «ζήσει» τις συνέπειές του, είναι το γεγονός ότι κάθε πυρηνικός αντιδραστήρας έχει περιορισμένο χρόνο λειτουργίας τα 30 χρόνια. Μετά απ' αυτό το διάστημα, αντικειμενικά απαγορεύεται να λειτουργεί λόγω υπερβολικής ραδιενεργού ακτινοβολίας που ουσιαστικά τον μετατρέπει σε πυρηνικό απόβλητο. Επιβάλλεται να σταματήσει, να διαλυθεί και να γίνει πυρηνικό απόβλητο. Ηδη, πολλές δεκάδες σταθμοί έχουν κλείσει λόγω γήρατος και μελετάται η διάλυσή τους. Είναι πλέον πυρηνικά απόβλητα. Το κόστος διάλυσης ανά 1.000 μεγαβάτ ισχύος εκτιμάται σε 300 εκατομμύρια έως 2 δισ. δολάρια. Σήμερα, από τους περίπου 430 πυρηνικούς αντιδραστήρες οι μισοί θα φτάσουν στο γήρας τους σε 5-6 χρόνια και το πρόβλημα της διάλυσής τους θα διογκωθεί ακόμη περισσότερο λόγω αδυναμίας αποτελεσματικής λύσης.
7. Η λειτουργία ενός αντιδραστήρα προϋποθέτει μονάδα εμπλουτισμού. Αυτή παράγει σαν παραπροϊόν το γνωστό από τους πολέμους σε Ιράκ, Αφγανιστάν και Γιουγκοσλαβία, απεμπλουτισμένο ουράνιο, πρώτη ύλη κατασκευής ραδιενεργών όπλων. Μια άλλη, στρατιωτικού ενδιαφέροντος μονάδα, είναι η μονάδα επεξεργασίας του καμένου πυρηνικού καυσίμου, από το οποίο ανακτάται ποσότητα πλουτωνίου που έχει παραχθεί μέσα στον αντιδραστήρα κατά τη λειτουργία του. Και όπως είναι γνωστό, το πλουτώνιο αυτό με ειδική επεξεργασία μπορεί να αποτελέσει την πρώτη πυρηνική ύλη κατασκευής πυρηνικού όπλου.
Μύθος ότι οι πυρηνικοί αντιδραστήρες δεν συμβάλλουν στο φαινόμενο του θερμοκηπίου
8. Την ενέργεια που παράγουν οι πυρηνικοί αντιδραστήρες οι υποστηρικτές τους τη θεωρούν «καθαρή». Πίσω από το αόρατο της ραδιενέργειας αποκρύπτουν από την κοινωνία όλους τους κινδύνους. Η ραδιενέργεια δεν είναι αισθητή με κανένα ανθρώπινο όργανο. Και όταν γίνει αισθητή από κάποια επίπτωση στην υγεία, τότε είναι πλέον αργά. Παρ' ότι στο θέμα των χημικών ρύπων ο πυρηνικός αντιδραστήρας είναι σχεδόν αμέτοχος, στο φαινόμενο του θερμοκηπίου και στη θερμική μόλυνση της ατμόσφαιρας συμμετέχει και μάλιστα σημαντικά. Διότι, από τη συνολική παραγόμενη ισχύ του αντιδραστήρα, ένα μέρος μετατρέπεται σε ηλεκτρικό ρεύμα και δύο σε θερμότητα, που εκλύεται στο περιβάλλον. Αρα, η σχέση προσφερόμενης ενέργειας και θερμικής μόλυνσης του περιβάλλοντος είναι δυσανάλογα επιβαρυντική. Επίσης, όλες οι βοηθητικές μονάδες που απαιτούνται για τη λειτουργία του αντιδραστήρα επιβαρύνουν και αυτές θερμικά την ατμόσφαιρα.
9. Δεν πρέπει να λησμονούμε την επικινδυνότητα σαν στόχο τρομοκρατικών ενεργειών μιας πυρηνικής μονάδας με τόσο μεγάλη συγκέντρωση ενέργειας και ραδιενέργειας. Στο παρελθόν, είχαμε αρκετές περιπτώσεις αεροπειρατείας με εκβιασμούς που στηρίζονταν στην πτώση του αεροσκάφους πάνω σε πυρηνικούς σταθμούς. Ισως μια όμοια περίπτωση να ήταν και η πτώση του τέταρτου αεροσκάφους στις 11 Σεπτεμβρίου 2001 στις ΗΠΑ κοντά στο πυρηνικό εργοστάσιο της πόλης Three Mile Island, η οποία καλύπτεται με μυστήριο ως προς τα γεγονότα.
10. Το επιχείρημα των υποστηρικτών της χρήσης της πυρηνικής ενέργειας για το «μοντέλο» της Γαλλίας, η οποία στηρίζεται πάνω από 80% στην πυρηνική κιλοβατώρα, σαν παράδειγμα ασφαλούς χρήσης της κάθε άλλο παρά θετικό είναι αν μελετηθεί αντικειμενικά. Από το 1967 έχουν γίνει 20 μικρά ή μεγάλα πυρηνικά ατυχήματα που και θανατηφόρα ήταν και ραδιενεργές μολύνσεις έδωσαν. Σε εγκαταλειμμένο αντιδραστήρα στη Ν. Γαλλία (Rapsodie), σημειώθηκε έκρηξη στη δεξαμενή αποβλήτων του σταθμού, με αποτέλεσμα το θάνατο ενός και τον τραυματισμό τεσσάρων τεχνικών. Το ατύχημα αυτό έγινε στη διαδικασία αποσυναρμολόγησης του παλαιού αυτού σταθμού μεταξύ άλλων, που σταμάτησε τη λειτουργία του το 1981. Ακολούθησαν και άλλα ατυχήματα στους πυρηνικούς σταθμούς St. Laurent des Eaux, Cattenom, Fessenheim, Dampierre, Blayais κ.α. Εξι άλλοι γαλλικοί αντιδραστήρες έχουν βάλει λουκέτο σε τρεις αντίστοιχα πόλεις, Chinon, Marcoule και Monts d' Arree, και περιμένουν σαν πυρηνικά απόβλητα μια μη διαφαινόμενη λύση.
Ο πολυδιαφημιζόμενος γαλλικός αντιδραστήρας Superphenix έκλεισε το 1990 λόγω επικινδυνότητας πριν καλά καλά προλάβει να λειτουργήσει.
Και ας μη διαφεύγει την προσοχή μας ότι μέσα στην επόμενη δεκαετία η Γαλλία, αναγκασμένη να σφραγίσει τους παλαιούς ακτινοβολούντες πυρηνικούς αντιδραστήρες, θα γίνει ένα νέο πυρηνικό «μοντέλο» πυρηνικών αποβλήτων αυτή τη φορά.
11.Τέλος, είναι επιστημονικό λάθος η σύγκριση πυρηνικών με συμβατικούς κινδύνους. Οι υποστηρικτές της πυρηνικής ενέργειας αναφέρονται στη στεγνή γλώσσα της στατιστικής για μεγαλύτερη πιθανότητα να συμβεί ένα θανατηφόρο τροχαίο ατύχημα από το να συμβεί ένα πυρηνικό. Ομως, σε ένα θανατηφόρο συμβατικό ατύχημα το αποτέλεσμα είναι συγκεκριμένοι θάνατοι με συγκεκριμένη έκταση, διάρκεια και αποτέλεσμα της καταστροφής. Ο κύκλος του κλείνει αμέσως. Αντίθετα, σ' ένα πυρηνικό ατύχημα οι επιπτώσεις είναι ανυπολόγιστες. Θα απαιτηθούν αιώνες και πολλές γενεές, ώστε να συνυπολογιστούν τα αρνητικά αποτελέσματα και η έκταση και διάρκεια της πολλαπλής καταστροφής σε ανθρώπους, περιβάλλον, χλωρίδα, πανίδα με επιπτώσεις πλέον βαθιά κοινωνικές. Ο κύκλος του μόλις έχει ανοίξει.
Υπάρχουν λύσεις
Παραδείγματα αποδέσμευσης από την πυρηνική ενέργεια αποτελεί η Ιταλία, η οποία ύστερα από δημοψήφισμα έκλεισε όλα τα πυρηνικά της εργοστάσια πριν φτάσουν στην ηλικία γήρατος. Επιπλέον, διέκοψε την κατασκευή νέων αντιδραστήρων και ματαίωσε τα σχέδια μελλοντικών.
Η Ισπανία έχει αυξήσει κατά 225% τη χρήση του φυσικού αερίου για ηλεκτροπαραγωγή και προγραμματίζει κάθε αντιδραστήρα που φτάνει στο όριο διάλυσης να αντικαθίσταται από συμβατικό φυσικό αέριο.
Η χώρα μας, κατ' εξοχήν χώρα με μεγάλη ηλιοφάνεια και ισχυρούς ανέμους και με πάρα πολλά νησιά, είναι μια ιδανική περίπτωση υιοθέτησης των ήπιων μορφών ενέργειας.
Είναι γεγονός ότι σήμερα τρίτες χώρες επιζητούν την εγκατάσταση πυρηνικών εργοστασίων για απόκτηση ισχύος στη διεθνή πολιτική σκηνή που τους παρέχει τη δυνατότητα κατασκευής ενός πυρηνικού όπλου. Το Σύμφωνο Μη Πυρηνικής Ανάπτυξης (μεταξύ άλλων απαγορεύει τη χρήση των πυρηνικών εργοστασίων και των προϊόντων τους για στρατιωτικούς σκοπούς) που έχουν υπογράψει, δεν αποτελεί δικλίδα ασφαλείας, γιατί είναι σκόπιμα ελαστικό με τα «παράθυρα» που αφήνει. Γιατί, το άρθρο 10 του Συμφώνου αυτού δίνει τη δυνατότητα σε κάθε χώρα-μέλος να αποσύρει την υπογραφή του, αν συντρέχουν λόγοι «εθνικής ανάγκης», αρκεί να το γνωστοποιήσει στα υπόλοιπα μέλη 3 μήνες πριν. Και τότε, παύει ο έλεγχος των πυρηνικών εγκαταστάσεων από τη Διεθνή Επιτροπή Ατομικής Ενέργειας που έδωσε την άδεια λειτουργίας. Από το σταθμό αυτόν μπορεί ελεύθερα χωρίς έλεγχο πλέον να ανακτηθεί το πλουτώνιο που έχει παραχθεί, για χρήση στρατιωτικών σκοπών.
Δεν χάνει η επιστήμη από την κατάργηση των πυρηνικών αντιδραστήρων
Οι πυρηνικοί αντιδραστήρες έχουν πια ξεπεραστεί. Ηταν μια τεχνολογία που ολοκληρώθηκε πριν από πολλά χρόνια. Τώρα είναι καθαρά εμπορικό προϊόν. Η επιστήμη δεν έχει να μάθει ούτε να προσφέρει πια στην τεχνολογία της σχάσης. Η κατάργηση των αντιδραστήρων δεν συνεπάγεται κανένα επιστημονικό κόστος. Το μέγιστο της ωφέλειας που μπορεί να έχει μια κοινωνία από τη ραδιενέργεια, βρίσκεται στη διαγνωστική και θεραπευτική ιατρική, στην εγκληματολογία, στη συντήρηση έργων τέχνης, στη γεωργία, στη βιομηχανία, στον προσδιορισμό της ηλικίας αρχαίων ευρημάτων και στις «φωτογραφήσεις» τειχών με νετρόνια χωρίς την καταστροφή ούτε ενός μορίου ύλης.
Οι κοινωνίες πρέπει να ενημερωθούν αντικειμενικά. Πρέπει να ξεχωρίσουν τον επιστήμονα από τον τεχνοκράτη που έχουν εκ διαμέτρου αντίθετους σκοπούς και στόχους.
Οι επιστημονικές έρευνες πρέπει να έχουν μοναδικό στόχο τη βελτίωση της διαβίωσης της ανθρωπότητας και όχι τον πλουτισμό πολυεθνικών, τη στήριξη ηγετών, ούτε και τη δημιουργία γεωπολιτικών καταστάσεων μέσω της τεχνολογικής εφαρμογής τους.
* Αναπληρωτής καθηγητής του Τομέα Πυρηνικής Φυσικής και Στοιχειωδών Σωματιδίων του Πανεπιστημίου της Αθήνας
ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ - 22/03/2008
Τρίτη 8 Μαρτίου 2011
Λάθη στη φωνητική και γραμματική απόδοση των λέξεων
αβγό (προτιμότερο από αυγό)
αγγελιαφόρος και όχι αγγελιοφόρος
Αγιορείτης και όχι Αγιορίτης
αγορανομία
και όχι αγορονομία
αγοραπωλησία και όχι αγοροπωλησία
άγχος και όχι ανχος
αεριωθούμενο και όχι αερωθούμενο
αθλητίατρος και όχι αθλίατρος
αθυρόστομος και όχι ανθηρόστομος
ακατονόμαστος και όχι ακατανόμαστος
αμάλγαμα και όχι αμάγαλμα
αμαυρώνω και όχι αμαυρίζω
αναντικατάστατος και όχι αντικατάστατος
άναρθρος και όχι άναρθος
ανδριάντας και όχι αδριάντας
ανενημέρωτος κι όχι ανημέρωτος
ανεξαρτητοποιούμαι και όχι ανεξαρτοποιούμαι
ανεξεταστέος και όχι αναξεταστέος
αντεπεξέρχομαι και όχι ανταπεξέρχομαι
αντικαθίστανται και όχι αντικαθιστώνται
απαθανατίζω και όχι: αποθανατίζω
απαντά (π.χ. σε κείμενο) και όχι απαντάται
απαξιώ, απαξιοίς, απαξιοί / όχι: απαξιείς, απαξιείς
απαρέγκλιτος και όχι απαρέκλιτος
απαρχαιωμένος και όχι απαρχειωμένος
απαυδήσει (έχω απαυδήσει) και όχι έχω απηυδήσει, αλλά: απηύδησα, απηυδισμένος
απεμπολώ και όχι απεμπολίζω
απογοήτευση και όχι απαγοήτευση
απογοητεύω και όχι απαγοητεύω
αποδιοπομπαίος και όχι αποδιοπομπιαίος
αποκαθίστανται και όχι αποκαθιστώνται
αποκατεστάθη και όχι απεκατεστάθη
αποκτώνται και όχι αποκτούνται
απολαύει της εμπιστοσύνης και όχι απολαμβάνει
απολωλός (το) και όχι το απολωλόν
αποσιωπώμενος και όχι αποσιωπούμενος
αποτάθηκα, θα αποταθώ και όχι αποτάνθηκα, θα αποτανθώ
αποτίνω (φόρο τιμής) και όχι αποτίω.
άρδευση και όχι άρδρευση
αρεοπαγίτης και όχι αεροπαγίτης
αρχαιρεσίες και όχι αρχιερεσίες
ασχολούμαστε, ασχολούμασταν και όχι: ασχολιόμαστε
αυτοκινητικό δυστύχημα και όχι αυτοκινητιστικό δυστύχημα. Αλλά αυτοκινητιστικοί αγώνες.
αφλογιστία και όχι αφλογισία
γενεαλογικός και όχι γενεολογικός
γενετικό και όχι γεννητικό
δεισιδαιμονία και όχι δεισδαιμονία
διαλευκαίνω και όχι διαλευκάνω (αλλά θα διαλευκάνω)
διανοήθηκαν η διενοήθησαν και όχι διανοήθησαν
διαπρύσιος και όχι διαπύρσιος
διατίθενται και όχι διατίθονται
διελκυστίνδα και όχι διελκυνστίδα
διηθώ και όχι διηθίζω
είμαστε: οριστική ή υποτακτικη (να, όταν, για να) ενεστώτα / ήμαστε: οριστική παρατατικού. Το ίδιο ισχύει και για το είστε (οριστ. ή υποτ. Ενεστώτα) και το ήσαστε (οριστ. παρατατικού)
εισέπραξα και όχι είσπραξα
εκτίνω ποινή και όχι εκτίω
ελλοχεύω και όχι ελογχεύω
εμβάθυνση και όχι εμβάνθυνση
εμφορούμαι και όχι ευφορούμαι
ενάλιος και όχι ενιάλιος
εντρυφώ, εντρυφάς, εντρυφά και όχι εντρυφείς...
εξεπλάγην και όχι εκπλάγηκα
εξέφρασα και όχι έκφρασα
εξοκέλλω και όχι εξοκείλλω / αόρ.: εξώκειλα
επίμονος και ποτέ επίμων (αλλά πείσμων)
επλήγη (προτιμότερο από το πλήχτηκε)
εποχικός και όχι εποχιακός
ευρεία χρήση και όχι ευρέα χρήση
θα επιστήσω και όχι θα εφιστήσω
ινστιτούτο και όχι ινσντιντούτο
καίριος και όχι καίρεος
Καραϊβική και όχι Καραβαϊκή
καταπατούνται και όχι καταπατώνται
καταχωρίζω (σε φακέλους), καταχώρισα και όχι καταχωρώ, καταχώρησα
καταχώριση (σε φακέλους) και όχι καταχώρηση
κατονομάζω και όχι κατανομάζω
κοινολογώ και όχι κοινωνιολογώ
κοινοτοπία, κοινότοπος και όχι κοινοτυπία, κοινότυπος
κομπλιμέντο και όχι κοπλιμέντο
κραδαίνω και όχι καρδαίνω
λιποβαρής και όχι ελλιποβαρής
μεγέθυνση, μεγεθυσμένος και όχι μεγένθυση ή μεγένθυνση, μεγενθυμένος
μεγεθύνω και όχι μεγενθύνω
μεσοτοιχία και όχι μισοτοιχία
μπομπονιέρα και όχι μπουμπουνιέρα
μύες (οι) / όχι: οι μυς / αλλά τους μυς"
Νηρηίδες και όχι Νηιρίδες
Οκτώβριος και όχι Οκτώμβριος
ορεσίβιος και όχι ορεισίβιος
οστεομυελίτιδα και όχι οστεομελίτιδα
όσφρηση και όχι όσφρηνση
παλιρροϊκός και όχι παλοιρριακός
παραγάγω (να): (υποτ.αορ. του ρ. παράγω) και όχι να παράξω (Ορ. αορ.: παρήγαγα, παρήγαγες, παρήγαγε, παραγάγαμε, παραγάγατε, παρήγαγαν / όλοι οι χρόνοι: Εν.: παράγω / Παρατ.: παρήγα / Εξακολ. Μελ.: θα παράγω / Συνοπτ. Μελ.: θα παραγάγω / Αορ.: παρήγαγα / Παρακ: έχω παραγάγει / Υπερσ.: είχα παραγάγει / Συντ. Μελ: θα έχω παραγάγει... τα ίδια ισχύουν και για τα υπόλοιπα παράγωγα ρήματα του "άγω": ανάγω, απάγω, διάγω, ενάγω, εξάγω, συνάγω, υπάγω...)
παρεισφρέω, παρεισέφρησα και όχι παρεισφρύω, παρεισέφρυσα
παρεμπιπτόντως και όχι παρεπιπτόντως
παρεξηγώ και όχι παραξηγώ
παρονομαστής και όχι παρανομαστής
παρωνυχίδα και όχι παρανυχίδα
πελιδνός και όχι πλεδινός ή πελινδός
περιβαλλοντολόγος και όχι περιβαλλοντόγος
περιθάλπω και όχι περιθάλπτω
περίπολος (η) και όχι το περίπολο
περισυλλέγω (αόρ. περισυνέλεξα) και όχι περισυνελλέγω
πετρελαϊκός και όχι πετραλαιικός ή πετραλαϊκός
πετρελαιοειδή και όχι πετραλαοειδή (!)
πηχυαίος και όχι πηχαίος
πληρώ, πληροίς, πληροί / όχι: πληρείς, πληρεί
πνευμονολόγος και όχι πνευμονιολόγος
πολιομυελίτιδα και όχι πολιμελίτιδα
προβλήτα (η) και όχι (το αρχ.) ο προβλήτας
προγεννητικός και όχι προγενετικός
προήχθην (προτιμότερο από το προάχθηκα)
προοιωνίζομαι (π.χ. …την καταστροφή) και όχι προιωνίζω
προπετής και όχι προπέτης
προσδοκώ, προσδοκάς, προσδοκά / όχι: προσδοκείς...
ρολό (χαρτιού) και όχι ρολός
Σαπφώ (η), της Σαπφούς ή της Σαπφώς / όχι: της Σαπφώ / όμως "της Γωγώς"
σιωπάς, σιωπά, (των) σιωπώντων) και όχι σιωπείς, σιωπεί, (των) σιωπούντων
στενοχωρώ και όχι στεναχωρώ
συγγνώμη και όχι συγνώμη
συγχρωτίζομαι και όχι συχνωτίζομαι
συγχωρώ και όχι συχωρώ ή συνχωρώ
συμπαρομαρτούντα και όχι συμπαρομαρτυρούντα ή συμπαραμαρτούντα
συνδαιτυμόνας και όχι συνεδαιτημόνας
συνέβη (προτιμότερο από το συνέβηκε)
συνέθεσα και όχι σύνθεσα
συνελήφθη και όχι συλλήφθηκε
συνονθύλευμα και όχι συνοθύλευμα
σωλήνας (ο) και όχι η σωλήνα
τέξεται και όχι τεύξεται
τίθενται και όχι τίθονται
τιρμπουσόν και όχι τριμπουσόν
τυρβάζω και όχι τρυβάζω
υπερωκεάνιο και όχι υπερωκειάνιο
υπηρεσία και όχι υπερεσία ή υπερησία ή υπηρησία
υποβολιμαίος και όχι υποβολιμιαίος
υποθάλπω και όχι υποθάλπτω
υποθηκοφυλακείο κι όχι υποθηκοφυλάκιο
Φινλανδία και όχι Φιλανδία
χαράχτηκε και όχι χαράκτηκε (αλλά, χαρακτήρας)
χειρουργός και όχι χειρούργος
χλοοτάπητας και όχι χλωροτάπητας κλπ
χρειώδη (τα) και όχι τα χρεώδη
χρυσοποίκιλτος και όχι χρυσοποικίλητος
ψήφος (η) και όχι ο ψήφος
ωρίμαση και όχι ωρίμανση
αγγελιαφόρος και όχι αγγελιοφόρος
Αγιορείτης και όχι Αγιορίτης
αγορανομία
και όχι αγορονομία
αγοραπωλησία και όχι αγοροπωλησία
άγχος και όχι ανχος
αεριωθούμενο και όχι αερωθούμενο
αθλητίατρος και όχι αθλίατρος
αθυρόστομος και όχι ανθηρόστομος
ακατονόμαστος και όχι ακατανόμαστος
αμάλγαμα και όχι αμάγαλμα
αμαυρώνω και όχι αμαυρίζω
αναντικατάστατος και όχι αντικατάστατος
άναρθρος και όχι άναρθος
ανδριάντας και όχι αδριάντας
ανενημέρωτος κι όχι ανημέρωτος
ανεξαρτητοποιούμαι και όχι ανεξαρτοποιούμαι
ανεξεταστέος και όχι αναξεταστέος
αντεπεξέρχομαι και όχι ανταπεξέρχομαι
αντικαθίστανται και όχι αντικαθιστώνται
απαθανατίζω και όχι: αποθανατίζω
απαντά (π.χ. σε κείμενο) και όχι απαντάται
απαξιώ, απαξιοίς, απαξιοί / όχι: απαξιείς, απαξιείς
απαρέγκλιτος και όχι απαρέκλιτος
απαρχαιωμένος και όχι απαρχειωμένος
απαυδήσει (έχω απαυδήσει) και όχι έχω απηυδήσει, αλλά: απηύδησα, απηυδισμένος
απεμπολώ και όχι απεμπολίζω
απογοήτευση και όχι απαγοήτευση
απογοητεύω και όχι απαγοητεύω
αποδιοπομπαίος και όχι αποδιοπομπιαίος
αποκαθίστανται και όχι αποκαθιστώνται
αποκατεστάθη και όχι απεκατεστάθη
αποκτώνται και όχι αποκτούνται
απολαύει της εμπιστοσύνης και όχι απολαμβάνει
απολωλός (το) και όχι το απολωλόν
αποσιωπώμενος και όχι αποσιωπούμενος
αποτάθηκα, θα αποταθώ και όχι αποτάνθηκα, θα αποτανθώ
αποτίνω (φόρο τιμής) και όχι αποτίω.
άρδευση και όχι άρδρευση
αρεοπαγίτης και όχι αεροπαγίτης
αρχαιρεσίες και όχι αρχιερεσίες
ασχολούμαστε, ασχολούμασταν και όχι: ασχολιόμαστε
αυτοκινητικό δυστύχημα και όχι αυτοκινητιστικό δυστύχημα. Αλλά αυτοκινητιστικοί αγώνες.
αφλογιστία και όχι αφλογισία
γενεαλογικός και όχι γενεολογικός
γενετικό και όχι γεννητικό
δεισιδαιμονία και όχι δεισδαιμονία
διαλευκαίνω και όχι διαλευκάνω (αλλά θα διαλευκάνω)
διανοήθηκαν η διενοήθησαν και όχι διανοήθησαν
διαπρύσιος και όχι διαπύρσιος
διατίθενται και όχι διατίθονται
διελκυστίνδα και όχι διελκυνστίδα
διηθώ και όχι διηθίζω
είμαστε: οριστική ή υποτακτικη (να, όταν, για να) ενεστώτα / ήμαστε: οριστική παρατατικού. Το ίδιο ισχύει και για το είστε (οριστ. ή υποτ. Ενεστώτα) και το ήσαστε (οριστ. παρατατικού)
εισέπραξα και όχι είσπραξα
εκτίνω ποινή και όχι εκτίω
ελλοχεύω και όχι ελογχεύω
εμβάθυνση και όχι εμβάνθυνση
εμφορούμαι και όχι ευφορούμαι
ενάλιος και όχι ενιάλιος
εντρυφώ, εντρυφάς, εντρυφά και όχι εντρυφείς...
εξεπλάγην και όχι εκπλάγηκα
εξέφρασα και όχι έκφρασα
εξοκέλλω και όχι εξοκείλλω / αόρ.: εξώκειλα
επίμονος και ποτέ επίμων (αλλά πείσμων)
επλήγη (προτιμότερο από το πλήχτηκε)
εποχικός και όχι εποχιακός
ευρεία χρήση και όχι ευρέα χρήση
θα επιστήσω και όχι θα εφιστήσω
ινστιτούτο και όχι ινσντιντούτο
καίριος και όχι καίρεος
Καραϊβική και όχι Καραβαϊκή
καταπατούνται και όχι καταπατώνται
καταχωρίζω (σε φακέλους), καταχώρισα και όχι καταχωρώ, καταχώρησα
καταχώριση (σε φακέλους) και όχι καταχώρηση
κατονομάζω και όχι κατανομάζω
κοινολογώ και όχι κοινωνιολογώ
κοινοτοπία, κοινότοπος και όχι κοινοτυπία, κοινότυπος
κομπλιμέντο και όχι κοπλιμέντο
κραδαίνω και όχι καρδαίνω
λιποβαρής και όχι ελλιποβαρής
μεγέθυνση, μεγεθυσμένος και όχι μεγένθυση ή μεγένθυνση, μεγενθυμένος
μεγεθύνω και όχι μεγενθύνω
μεσοτοιχία και όχι μισοτοιχία
μπομπονιέρα και όχι μπουμπουνιέρα
μύες (οι) / όχι: οι μυς / αλλά τους μυς"
Νηρηίδες και όχι Νηιρίδες
Οκτώβριος και όχι Οκτώμβριος
ορεσίβιος και όχι ορεισίβιος
οστεομυελίτιδα και όχι οστεομελίτιδα
όσφρηση και όχι όσφρηνση
παλιρροϊκός και όχι παλοιρριακός
παραγάγω (να): (υποτ.αορ. του ρ. παράγω) και όχι να παράξω (Ορ. αορ.: παρήγαγα, παρήγαγες, παρήγαγε, παραγάγαμε, παραγάγατε, παρήγαγαν / όλοι οι χρόνοι: Εν.: παράγω / Παρατ.: παρήγα / Εξακολ. Μελ.: θα παράγω / Συνοπτ. Μελ.: θα παραγάγω / Αορ.: παρήγαγα / Παρακ: έχω παραγάγει / Υπερσ.: είχα παραγάγει / Συντ. Μελ: θα έχω παραγάγει... τα ίδια ισχύουν και για τα υπόλοιπα παράγωγα ρήματα του "άγω": ανάγω, απάγω, διάγω, ενάγω, εξάγω, συνάγω, υπάγω...)
παρεισφρέω, παρεισέφρησα και όχι παρεισφρύω, παρεισέφρυσα
παρεμπιπτόντως και όχι παρεπιπτόντως
παρεξηγώ και όχι παραξηγώ
παρονομαστής και όχι παρανομαστής
παρωνυχίδα και όχι παρανυχίδα
πελιδνός και όχι πλεδινός ή πελινδός
περιβαλλοντολόγος και όχι περιβαλλοντόγος
περιθάλπω και όχι περιθάλπτω
περίπολος (η) και όχι το περίπολο
περισυλλέγω (αόρ. περισυνέλεξα) και όχι περισυνελλέγω
πετρελαϊκός και όχι πετραλαιικός ή πετραλαϊκός
πετρελαιοειδή και όχι πετραλαοειδή (!)
πηχυαίος και όχι πηχαίος
πληρώ, πληροίς, πληροί / όχι: πληρείς, πληρεί
πνευμονολόγος και όχι πνευμονιολόγος
πολιομυελίτιδα και όχι πολιμελίτιδα
προβλήτα (η) και όχι (το αρχ.) ο προβλήτας
προγεννητικός και όχι προγενετικός
προήχθην (προτιμότερο από το προάχθηκα)
προοιωνίζομαι (π.χ. …την καταστροφή) και όχι προιωνίζω
προπετής και όχι προπέτης
προσδοκώ, προσδοκάς, προσδοκά / όχι: προσδοκείς...
ρολό (χαρτιού) και όχι ρολός
Σαπφώ (η), της Σαπφούς ή της Σαπφώς / όχι: της Σαπφώ / όμως "της Γωγώς"
σιωπάς, σιωπά, (των) σιωπώντων) και όχι σιωπείς, σιωπεί, (των) σιωπούντων
στενοχωρώ και όχι στεναχωρώ
συγγνώμη και όχι συγνώμη
συγχρωτίζομαι και όχι συχνωτίζομαι
συγχωρώ και όχι συχωρώ ή συνχωρώ
συμπαρομαρτούντα και όχι συμπαρομαρτυρούντα ή συμπαραμαρτούντα
συνδαιτυμόνας και όχι συνεδαιτημόνας
συνέβη (προτιμότερο από το συνέβηκε)
συνέθεσα και όχι σύνθεσα
συνελήφθη και όχι συλλήφθηκε
συνονθύλευμα και όχι συνοθύλευμα
σωλήνας (ο) και όχι η σωλήνα
τέξεται και όχι τεύξεται
τίθενται και όχι τίθονται
τιρμπουσόν και όχι τριμπουσόν
τυρβάζω και όχι τρυβάζω
υπερωκεάνιο και όχι υπερωκειάνιο
υπηρεσία και όχι υπερεσία ή υπερησία ή υπηρησία
υποβολιμαίος και όχι υποβολιμιαίος
υποθάλπω και όχι υποθάλπτω
υποθηκοφυλακείο κι όχι υποθηκοφυλάκιο
Φινλανδία και όχι Φιλανδία
χαράχτηκε και όχι χαράκτηκε (αλλά, χαρακτήρας)
χειρουργός και όχι χειρούργος
χλοοτάπητας και όχι χλωροτάπητας κλπ
χρειώδη (τα) και όχι τα χρεώδη
χρυσοποίκιλτος και όχι χρυσοποικίλητος
ψήφος (η) και όχι ο ψήφος
ωρίμαση και όχι ωρίμανση
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)